«Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου για να απονομιμοποιηθεί το δημόσιο χρέος» (Επίκαιρα, 3 Μαρτίου 2011)

 Μιλάει στα Επίκαιρα η συντονίστρια της Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου στη Βραζιλία, Μαρία Λουσία Φατορέλι

Στη δημοσιότητα δίνεται σήμερα, Πέμπτη 3 Μαρτίου, η δημόσια έκκληση που υπογράφεται από εκατοντάδες προσωπικότητες (βουλευτές, πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, συνδικαλιστές, καλλιτέχνες και διανοούμενους) εντός και εκτός Ελλάδας για να συγκροτηθεί Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου του δημόσιου χρέους. Απώτερο ζητούμενο της πρωτοβουλίας που θα παρουσιαστεί στους εκπροσώπους του Τύπου στις 12.00 στην ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20, 1ος όροφος) είναι να ανοίξουν τα βιβλία του δημόσιου χρέους ώστε να αποκαλυφθεί ποιο μέρος του χρέους είναι απεχθές, παράνομο ή  μη νομιμοποιημένο και να μην πληρωθεί. Πρόκειται για στοιχειώδες δημοκρατικό δικαίωμα των φορολογουμένων και υποχρέωση κάθε κυβέρνησης αν πράγματι ενδιαφέρεται για τη διαφάνεια και την ενημέρωση των πολιτών, οι οποίοι στο όνομα της εξυπηρέτησης του χρέους είδαν τους μισθούς και τις συντάξεις τους να μειώνονται, τις συλλογικές συμβάσεις να καταργούνται, τους φόρους να αυξάνονται και τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας να εκχωρούνται στους πιστωτές.

Δεν δικαιούνται τουλάχιστον να γνωρίζουν προς τι όλα αυτά;

Η διεθνής εμπειρία βεβαιώνει άλλωστε ότι όποτε άνοιξαν τα βιβλία του δημόσιου χρέους μεγάλο μέρος του παραγράφτηκε, προς ανακούφιση της κοινωνίας που είδε τις δαπάνες για την παιδεία, την υγεία και τις δημόσιες επενδύσεις να αυξάνονται. Την πλούσια αυτή εμπειρία από την Βραζιλία και τον Ισημερινό μας μεταφέρει η Μαρία Λουσία Φατορέλι, φοροτεχνικός στο επάγγελμα, συντονίστρια της Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου στη Βραζιλία και μέλος της αντίστοιχης επιτροπής που συγκροτήθηκε στον Ισημερινό.

– Αποτελεί το δημόσιο χρέος ακόμη και σήμερα σοβαρό πρόβλημα για τη Βραζιλία;

– Το δημόσιο χρέος είναι το κύριο πρόβλημα της Βραζιλίας, για πολλούς λόγους. Πρώτα και κύρια απορροφά τους περισσότερους πόρους του κρατικού προϋπολογισμού κάθε χρόνο. Το 2009 (όταν ο προϋπολογισμός ανερχόταν σε 1.068 τρισ. βραζιλιάνικα ρεάλ ή 630 δισ. δολ. ΗΠΑ) απορρόφησε το 35,6% των πόρων του. Από την άλλη, οι συντάξεις απορρόφησαν το 25,9%, οι επιδοτήσεις των πολιτειών και των δήμων 11%, η χρηματοδότηση της υγείας το 4,6% και της άμυνας το 2,10% του προϋπολογισμού. Σε αυτό μάλιστα τον υπολογισμό δεν περιλαμβάνονται τα κονδύλια με τα οποία αναχρηματοδοτείται το δημόσιο χρέος. Έρευνες απέδειξαν πως η κυβέρνηση χειρίζεται ξεχωριστά τις σχετικές δαπάνες που γίνονται με την έκδοση νέου χρέους, που καλείται «αναχρηματοδότηση». Αν συμπεριλάβουμε και αυτές τις δαπάνες το πραγματικό κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους το 2009 ανήλθε στο 48% του κρατικού προϋπολογισμού, το ύψος του οποίου πλέον ανέρχεται σε 1.329 τρις. βραζιλιάνικα ρεάλ ή 782 δις. δολ.

Η εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους είναι η κύρια αιτία για την οποία τόσοι άλλοι τομείς όπως υγεία, παιδεία, κατοικία, υγιεινή και πρόνοια χρηματοδοτούνται με πολύ λιγότερα από τα ελάχιστα για να ικανοποιηθούν οι ανάγκες όπως ορίζονται με βάση τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αποτελεί σκάνδαλο για μια χώρα να είναι η 8η μεγαλύτερη παγκόσμια οικονομία και ταυτόχρονα ο περισσότερος από τον μισό πληθυσμό της να ζει στη φτώχεια και να μην έχει πρόσβαση σε επαρκείς συνθήκες υγιεινής.

Καταχρεωμένη και η Βραζιλία

Πέρα από τη ζήτηση τόσων πολλών κονδυλίων, το χρέος σχετίζεται σημαντικά με τις οικονομικές πολιτικές και τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες κατ’ απαίτηση του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Δύο θεσμών που από τη δεκαετία του ’70 αποστολή τους είναι η προστασία των πιστωτών: των μεγάλων πολυεθνικών, ιδιωτικών τραπεζών.

– Ο πρώην πρόεδρος της Βραζιλίας, ο Λούλα, υποστήριζε ότι η χώρα σας ξεχρέωσε τις οφειλές της προς το ΔΝΤ…

– Η παρανόηση δημιουργήθηκε επ’ αφορμή δημόσιες ομιλίες του προέδρου Λούλα από το 2005 ακόμη όταν η Βραζιλία ξεχρέωσε, προκαταβολικά μάλιστα, το χρέος της προς το ΔΝΤ, ύψους 15,5 δις. δολ. Αυτό όμως το ποσό αντιπροσώπευε ένα πολύ μικρό μέρος του δημόσιου χρέους της Βραζιλίας που το 2005 (συνυπολογίζοντας το εσωτερικό και το εξωτερικό χρέος) ανερχόταν σε 188 δις. δολ. Σήμερα το εξωτερικό δημόσιο χρέος της Βραζιλίας ξεπερνάει τα 300 δις. δολ. και το εσωτερικό τα 1,2 δις.

Δεδομένου όμως πως το ΔΝΤ αποτελεί σύμβολο του διεθνούς δανεισμού και δεν υπήρχε η δέουσα διαφάνεια στα μεγέθη του χρέους, οι άνθρωποι γενικά πίστεψαν πως αποπληρώθηκε όλο το χρέος όταν ξεχρεώσαμε το ΔΝΤ. Κάτι που δεν ισχύει.

Αυτή η πρωτοβουλία να αποπληρωθεί το ΔΝΤ και μάλιστα πριν την ώρα του και η επακόλουθη παρανόηση έφερε σημαντικά πολιτικά οφέλη στον Λούλα και το κόμμα του. Είχε όμως ένα υψηλό οικονομικό κόστος για το κράτος. Αρκεί να λάβουμε υπ’ όψη μας ότι τα επιτόκια του δανείου του ΔΝΤ ήταν 4% ετησίως και για να βρεθούν τα χρήματα της προκαταβολικής αποπληρωμής εκδόθηκαν διεθνή ομόλογα με επιτόκιο από 7,5% έως 12% και ομόλογα εσωτερικού δανεισμού με ετήσιο επιτόκιο ύψους 19%.

Επιπλέον, το χρέος προς το ΔΝΤ συνοδευόταν από δύο επιμέρους βάρη: το οικονομικό και την πολιτική παρέμβαση. Η Βραζιλία συμβιβάστηκε με τη διατήρηση της πολιτικής παρέμβασης (το περίφημο άρθρο 4 του ΔΝΤ), οπότε σε αυτό το θέμα δεν υπήρχε κανένα όφελος. Συνοψίζοντας, το χρέος απλώς άλλαξε χέρια. Η Βραζιλία δε χρωστάει πλέον στο ΔΝΤ, αλλά σε εκείνους που αγόρασαν τα ομόλογα τα οποία εκδόθηκαν για να ξεχρεωθεί το ΔΝΤ. Το πρόβλημα του χρέους ωστόσο οξύνθηκε, επειδή τα επιτόκια των νέων ομολόγων ήταν υψηλότερα. Παράλληλα δεν απελευθερωθήκαμε από τις επιβολές του ΔΝΤ.

– Πως ξεκίνησε η πρωτοβουλία σας για τον λογιστικό έλεγχο του χρέους;

– Υπάρχει μια σχετική βραζιλιάνικη εμπειρία που χρονολογείται από το 1931, όταν ο τότε πρόεδρος, Τζετούλιο Βάργκας, διέταξε το υπουργείο Οικονομικών να διεξάγει λογιστικό έλεγχο στις συμβάσεις εξωτερικού δανεισμού. Η έρευνα αποκάλυψε πως μόνο το 40% του χρέους συνοδευόταν από δημόσια έγγραφα. Επίσης ότι δεν υπήρχε η κατάλληλη λογιστική καταγραφή ούτε έλεγχος πληρωμών. Λόγω αυτού του λογιστικού ελέγχου, μειώθηκε σημαντικά το ύψος του εξωτερικού χρέους, όπως επίσης και το ύψος των πληρωμών.

Ολιγωρία του πολιτικού συστήματος

Με βάση αυτή την εμπειρία, συμπεριλήφθηκε στο σύνταγμα του 1988 (όταν η κρίση χρέους που αντιμετώπισαν όλες οι λατινοαμερικάνικες χώρες έφθασε στο αποκορύφωμά της) η υποχρέωση διεξαγωγής εξωτερικού λογιστικού ελέγχου του δημόσιου χρέους. Αυτή η πρόβλεψη δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Έτσι, το 2000 η κοινωνία των πολιτών οργάνωσε λαϊκό δημοψήφισμα και περισσότεροι από 6 εκ. άνθρωποι ψήφισαν να γίνει παύση πληρωμών μέχρι να πραγματοποιηθεί ο δημόσιος έλεγχος.

Ως ένδειξη σεβασμού σε αυτό το αποτέλεσμα, οι ίδιες αυτές οργανώσεις που το συντόνισαν αποφάσισαν να ξεκινήσουν έναν δημόσιο λογιστικό έλεγχο για να πιέσουν τις αρχές να πραγματοποιήσουν τον επίσημο έλεγχο. Έτσι, γεννήθηκε η Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου του χρέους εκ μέρους των πολιτών που μόλις συμπλήρωσε 10 χρόνια ερευνών, μελετών, δημοσιεύσεων και σεμιναρίων (βλέπε αναλυτικότερα: www.divida-auditoriacidada.org.br).

Το 2007 ο Ισημερινός ξεκίνησε έναν επίσημο λογιστικό έλεγχο και είχα την τιμή – όπως επίσης και άλλα μέλη οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών – να τοποθετηθώ από τον πρόεδρο Ραφαέλ Κορέα ως μέλος της Επιτροπής για τον Δημόσιο Λογιστικό Έλεγχο του Χρέους (Commission of Public Debt Audit – CAIC).

Έπειτα από τα σημαντικά αποτελέσματα που είχε ο λογιστικός έλεγχος στον Ισημερινό, οπότε ακυρώθηκε το 70% του εξωτερικού ομολογιακού χρέους, και άλλες λατινοαμερικάνικες χώρες ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους να ξεκινήσουν λογιστικό έλεγχο. Μέχρι τώρα, μόνο η Παραγουάη έχει αρχίσει ανάλογη έρευνα.

Το 2009, λόγω της πίεσης των κοινωνικών κινημάτων, πετύχαμε να ξεκινήσει μια κοινοβουλευτική έρευνα για το δημόσιο χρέος της Βραζιλίας με την συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών. Αυτή η διαδικασία ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 2010, οπότε αποκαλύφθηκαν σημαντικά ευρήματα παρανομίας και μη νομιμότητας τα οποία στάλθηκαν στον εισαγγελέα.

– Ποιά είναι η δραστηριότητα της πρωτοβουλίας www.divida-auditoriacidada.org.br ;

– Ο λογιστικός έλεγχος αποτελεί μια ευκαιρία για να μετατοπισθείς από τις φραστικές καταγγελίες ενάντια στο χρέος στην έρευνα στοιχείων για την παρανομία και την μη νομιμότητα, φθάνοντας στη δυνατότητα συγκεκριμένων δράσεων που να στηρίζονται σε έγγραφα και επίσημα στοιχεία. Ο λογιστικός έλεγχος αποτελεί ένα  εργαλείο που προηγείται των νομικών ενεργειών και άλλων πολιτικών.

Κατεδαφίζοντας τον μύθο του χρέους

Όταν δεν υπάρχει η δυνατότητα θεσμοθέτησης μιας επίσημης Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου (όπως έγινε στον Ισημερινό το 2007) ο λογιστικός έλεγχος εκ μέρους των πολιτών αποτελεί μια σπουδαία πρωτοβουλία για να ενθαρρύνει τις έρευνες και τις μελέτες εκ μέρους του λαού και την κοινωνική δραστηριοποίηση και διαφώτιση για την διαδικασία υπερχρέωσης κατεδαφίζοντας τον μύθο του χρέους.

Αυτό ακριβώς κάνουμε στη Βραζιλία από το 2000. Οι σημαντικότερες δραστηριότητές μας αφορούν: Πρώτο, τη διάσωση ιστορικών μελετών και εγγράφων για το χρέος. Δεύτερο, την υποστήριξη καθημερινών δραστηριοτήτων όπως η ανάλυση του ετήσιου προϋπολογισμού και η αποδελτίωση του Τύπου. Τρίτο, συγκρότηση νομικών επιχειρημάτων. Τέταρτο, πολιτικά αποτελέσματα που αφορούν την έρευνα για το χρέος στο Κογκρέσο. Πέμπτο, διεθνείς επαφές και, έκτο, εκδόσεις, συμμετοχή σε εθνικά και διεθνή γεγονότα, κυκλοφορία ταινιών, μελετών κ.α.

– Ποιά ήταν η ανταπόκριση του επίσημου πολιτικού συστήματος;

– Επί 22 χρόνια το πολιτικό σύστημα αγνοεί το συνταγματικό άρθρο που επιβάλει την διεξαγωγή λογιστικού ελέγχου του δημόσιου χρέους της Βραζιλίας. Είναι πολύ δύσκολο να επιβάλεις τον επίσημο λογιστικό έλεγχο σε ένα πολιτικό σύστημα που συνδέεται με το καπιταλιστικό μοντέλο, λόγω του ότι οι προεκλογικές εκστρατείες των σημαντικότερων υποψηφίων χρηματοδοτούνται από τράπεζες και εισοδηματίες. Η υιοθέτηση των απόψεών τους καταλήγει σε συμβιβασμό με τα συμφέροντα αυτού του τομέα. Επιπλέον, οι αγορές εκβιάζουν καθημερινά μέσω του μηχανισμού της «αναχρηματοδότησης του χρέους».

Παρά αυτές τις δυσκολίες, τα κοινωνικά κινήματα στη Βραζιλία κέρδισαν την μάχη της ίδρυσης Κοινοβουλευτικής Εξεταστικής Επιτροπής για το Δημόσιο Χρέος το 2009 και επίσης την ευκαιρία συμμετοχής σε αυτήν. Διετέλεσα πραγματογνώμονας αυτής της Επιτροπής και όλων των οργάνων που συμμετείχαν στον Λογιστικό Έλεγχο των Πολιτών που ακολούθησε τις έρευνες.

– Ποιά ήταν τα ευρήματα του λογιστικού ελέγχου στη Βραζιλία;

– Όπως προείπα, επίσημος λογιστικός έλεγχος δεν έχει διεξαχθεί στη Βραζιλία. Υπάρχει η Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου των Πολιτών και πρόσφατα δημιουργήθηκε Κοινοβουλευτική Εξεταστική Επιτροπή στο Κογκρέσο.

Κανένα όφελος για τη χώρα

Τα σημαντικότερα ευρήματα παρανομίας και μη νομιμότητας του χρέους που κατήγγειλε η Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου των Πολιτών επιβεβαιώθηκαν από την Έκθεση της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής. Το συμπέρασμα των βουλευτών ήταν πως ο κύριος όγκος του μεγάλου μας χρέους αφορούσε υψηλούς τόκους, που σημαίνει πως το χρέος δεν αντιπροσωπεύει πραγματικό όφελος για τη χώρα, αλλά αντίθετα αυξήθηκε λόγω μηχανισμών που ωφελούν τους πιστωτές και ειδικά τις ιδιωτικές τράπεζες. Στην έκθεσή τους επίσης αναγνώρισαν πως το εσωτερικό χρέος αυξάνεται για να χρηματοδοτηθεί η συσσώρευση διεθνών αποθεματικών σε δολάρια, η οποία προκάλεσε μεγάλες ζημιές στο δημόσιο τομέα. Το 2009 οι απώλειες της κεντρικής τράπεζας της Βραζιλίας ανήλθαν σε 86 δις. δολ. Η κυβέρνηση  πληρώνει υψηλά επιτόκια για να αγοράζει δολάρια που έρχονται στη χώρα μέσω ιδιωτικών τραπεζών και χρησιμοποιεί αυτά τα δολάρια για να αγοράζει αμερικανικά κρατικά ομόλογα που δίνουν πολύ χαμηλά επιτόκια. Σε άλλες περιπτώσεις αυτά τα αποθεματικά χρησιμοποιήθηκαν για την πρόωρη αποπληρωμή του εξωτερικού χρέους, όπως έγινε με το ΔΝΤ. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας ήταν η μετατροπή του εξωτερικού σε εσωτερικό χρέος.

Τα συμπεράσματα αυτής της επιτροπής ψηφίσθηκαν μόνο από 8 βουλευτές. Παρά τι σοβαρές κατηγορίες, δεν διέταζε ωστόσο ούτε τη συνέχιση της έρευνας, ούτε την διενέργεια λογιστικού ελέγχου του χρέους. Ωστόσο, ένας βουλευτής και μαζί πολλές κοινωνικές οργανώσεις και κινήματα παρουσίασαν ένα εναλλακτικό πόρισμα, που υποστηρίχθηκε επιπλέον από 8 βουλευτές μέλη της Επιτροπής στην οποία περιγράφονταν πολλές περιπτώσεις μη νομιμότητας και πιθανές παρανομίες, όπως:

  • Πρακτικές ανατοκισμού, που θεωρούνται παράνομες από τη βραζιλιάνικη δικαιοσύνη.
  • Παράνομες, με βάση της Συνθήκης της Βιέννης, μονομερείς αυξήσεις επιτοκίων του εξωτερικού χρέους.
  • Απουσία εγγράφων, συμφωνιών και άλλων θεμελιωδών στατιστικών για τις πληρωμές του χρέους.
  • Παράνομοι όροι με βάση τους συνταγματικούς κανόνες και άλλοι μη νομιμοποιημένοι με βάση τα κοινωνικά συμφέροντα.
  • Παρανομία σε πολλές πληρωμές ιδιωτικών τραπεζών προς τον δημόσιο τομέα, όπως επίσης και παρανομίες κατά τη μετατροπή αμφιλεγόμενου χρέους σε ομόλογα Μπρέιντι το 1994.
  • Παρανομία σε ότι αφορά τις ελεύθερες ροές κεφαλαίων, χωρίς έλεγχο και ενάντια στους κανόνες δικαίου, που ως αποτέλεσμα είχαν την εκθετική αύξηση του εσωτερικού χρέους από το 1995.
  • Πρόωρη αποπληρωμή ομολόγων εξωτερικού.
  • Παραβίαση ανθρώπινων και κοινωνικών δικαιωμάτων μέσω της διοχέτευσης του μεγαλύτερου μέρους του κρατικού προϋπολογισμού στην αποπληρωμή ενός αμφιλεγόμενου χρέους.
  • Σύγκρουση συμφερόντων, λόγω αποδεδειγμένων συναντήσεων μεταξύ στελεχών της κεντρικής τράπεζας και εκπροσώπων του χρηματοπιστωτικού τομέα για να καθορίσουν τον πληθωρισμό που προσδιόρισε το ύψος των επιτοκίων.

Μηχανισμός μεταφοράς κερδών στις τράπεζες

Για όλους αυτούς τους παραπάνω το εναλλακτικό πόρισμα στάλθηκε στο εισαγγελέα για να προβεί στις δέουσες δικαστικές ενέργειες.

– Ποιά ήταν τα αντίστοιχα ευρήματα από τον λογιστικό έλεγχο στον Ισημερινό;

– Η Επιτροπή για το Εξωτερικό Χρέος του Ισημερινού (CAIC) απέδειξε πως για 30 ολόκληρα χρόνια το χρέος προς τις ιδιωτικές τράπεζες δεν αντιπροσώπευε κάποιο όφελος για τη χώρα, αλλά ήταν ένας μηχανισμός καθαρής μεταφοράς κερδών προς όφελος των ίδιων των ιδιωτικών τραπεζών.

Πηγή προέλευση αυτού του χρέους ήταν η ασυνήθιστη αύξηση των επιτοκίων των ιδιωτικών τραπεζών στις ΗΠΑ και το Λονδίνο (Prime and Libor) την δεκαετία του ’70 και του ’80. Έτσι αυξήθηκε το εξωτερικό χρέος του «Τρίτου Κόσμου» και άνοιξε η πόρτα για την παρέμβαση του ΔΝΤ και των οδηγιών του.

Ο λογιστικός έλεγχος στον Ισημερινό κατέληξε σε ορισμένα σημαντικά ευρήματα, όπως:

  • Αυστηρές απαιτήσεις από το ΔΝΤ και παρεμβάσεις του σε όλες τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Ισημερινού και ιδιωτικών τραπεζών που, πέραν των συστάσεών του για εσωτερικά θέματα της χώρας, ισοδυναμούν με παραβιάσεις της κυριαρχικών δικαιωμάτων και διεθνών αρχών δικαίου.
  • Ύπαρξη καταχρηστικών όρων και κεφαλαιοποίηση τόκων που συνιστούν τοκογλυφία.
  • Ακραία ασυμμετρία μεταξύ των μερών, καθώς στο ένα μέρος βρισκόταν ο Ισημερινός μόνος του και στο άλλο όλες οι ιδιωτικές τράπεζες, οργανωμένες σε μια επιτροπή με την υποστήριξη του ΔΝΤ και της Λέσχης του Παρισιού.
  • Μια μικρή ομάδα ιδιωτικών τραπεζών (Shearson Loeb Rhoades, Lloyds Bank, Citybank, JP Morgan Chase) ήταν οι βασικοί υπεύθυνοι για την επιθετική διαδικασία υπερχρέωσης τη δεκαετία του ’70 και επίσης για τις επακόλουθες αδιαφανείς επαναδιαπραγματεύσεις της δεκαετίας του ’80 που οδήγησαν τα ιδιωτικά χρέη στον δημόσιο τομέα, μετέτρεψαν τον παλιό δανεισμό σε νέο με προκαταβολικές πληρωμές απ’ ευθείας στο εξωτερικό, χωρίς να εισέλθει ούτε ένα δολάριο στον Ισημερινό. Κάτι που είναι πολύ σημαντικό όπως καταλαβαίνετε, γιατί αν η χώρα δεν εισέπραξε τίποτε, τότε τι χρωστάει;
  • Απουσία οφέλους για την πατρίδα, καθώς η αύξηση του χρέους ήταν δημιούργημα των χρηματοδοτικών μηχανισμών και πολλά άλλα.

Η απόδειξη τόσων πολλών παρανομιών επέτρεψε στον πρόεδρο Ραφαέλ Κορέα να εκδώσει προεδρικό διάταγμα παύσης πληρωμών. Στη συνέχεια πρότεινε να αναγνωριστεί μόνο το 30% τη αξίας αυτού του χρέους. Το 95% των κατόχων αυτών των ομολόγων συμφώνησε με την πρόταση, επιτρέποντας την διαγραφή του 70% του εξωτερικού ομολογιακού χρέους. Ως αποτέλεσμα, οι δαπάνες για υγεία και παιδεία υπερδιπλασιάστηκαν και μπόρεσαν να γίνουν επενδύσεις. Απόδειξη, του ότι ο λογιστικός έλεγχος απέδωσε.

– Στο πλαίσιο του λογιστικού ελέγχου δεν υπάρχει ο κίνδυνος να αναγνωριστεί και να νομιμοποιηθεί ένα μεγάλο μέρος του χρέους το οποίο στη συνέχεια οι πολίτες θα κληθούν να πληρώσουν; Ποιός μπορεί να διαβεβαιώσει ότι στο τέλος της διαδικασίας το αποτέλεσμα θα είναι προς όφελος των πολιτών;

– Η εμπειρία του Ισημερινού υπογραμμίζει ότι είναι δυνατό να γίνει λογιστικός έλεγχος του χρέους και το κόστος να επιβληθεί στους εισοδηματίες και όχι τον λαό. Οι αποδείξεις που προήλθαν από την Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου επέτρεψαν στον πρόεδρο Κορέα να απονομιμοποιήσει το απεχθές χρέος, αποθαρρύνοντας έτσι τις τράπεζες να αμφισβητήσουν τις αποφάσεις του για τη διαγραφή του 70% του ομολογιακού χρέους. 

Εγγυητής η συμμετοχή της κοινωνίας

Αυτό μπόρεσε να γίνει στο Ισημερινό επειδή τα κύρια χαρακτηριστικά της Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου ήταν η συμμετοχή πολλών μελών της κοινωνίας των πολιτών από την ίδια τη χώρα και το εξωτερικό. Αυτό εγγυήθηκε τη  διαφάνεια και την κοινωνική συμμετοχή στη διαδικασία και επίσης έδωσε πολιτική στήριξη στην απόφαση της κυβέρνησης.

– Υπάρχει ωστόσο ο κίνδυνος εκφυλισμού του αιτήματος σε μια ακόμη κοινοβουλευτική επιτροπή – κολυμβήθρα του Σιλωάμ…

Ακόμη κι έτσι όμως η κοινωνία των πολιτών πρέπει να πάρει μέρος, όπως κάναμε κι εμείς στη Βραζιλία, αποκτώντας το δικαίωμα να εκδώσουμε ένα δικό μας εναλλακτικό πόρισμα με την ψήφο 8 βουλευτών. Το σημαντικότερο ωστόσο είναι να ξεκινήσει ευθύς αμέσως μια Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου των πολιτών στην οποία να συμμετέχουν ενώσεις, συνδικάτα, Μη κυβερνητικές οργανώσεις και άτομα όπως δάσκαλοι, δημοσιογράφοι, σπουδαστές και εργάτες, καθώς το πρόβλημα του χρέους επηρεάζει τη ζωή όλων.

Ελπίζω ο ελληνικός λαός να το καταφέρει, μια και είναι γνωστό ότι πληρώνετε ένα μεγάλο τίμημα για το δημόσιο χρέος το οποίο αναλήφθηκε για να σωθούν οι τράπεζες. Σε μια τέτοια περίπτωση θα ήταν μεγάλη μου τιμή να σας βοηθήσω με βάση την εμπειρία που αποκόμισα από αντίστοιχες Επιτροπές Λογιστικού Ελέγχου του δημόσιου χρέους στη Βραζιλία και τον Ισημερινό. Σας ευχαριστώ.

– Και εμείς…

Ερίκ Τουσέν: «Ανοίξτε τα βιβλία του δημόσιου χρέους»! (Επίκαιρα, 9-15/12/2010)

Στη δημιουργία Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που θα δώσει τα νομικά και ηθικά επιχειρήματα για την παύση πληρωμών του δημοσίου χρέους καλεί ο διακεκριμένος επιστήμονας και αγωνιστής Ερίκ Τουσαίν στη βαρυσήμαντη συνέντευξη που παραχώρησε στα Επίκαιρα. Ο Ερίκ Τουσαίν δεν μιλάει στη βάση υποθέσεων. Έχοντας ενεργή συμμετοχή στην Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου που συγκρότησε ο πρόεδρος του Ισημερινού, Ραφαέλ Κορέα, πριν τρία χρόνια μεταφέρει την πολύτιμη εμπειρία του από τις καθόλα νόμιμες μεθόδους που χρησιμοποίησε ο πρόεδρος του Ισημερινού για να απαλλαγεί από ένα μεγάλο μέρος του δημοσίου χρέους. Μέχρι και την δευτερογενή αγορά χρησιμοποίησε ο Κορέα με τις κατάλληλες κινήσεις για να μειώσει το δημόσιο χρέος. Υπήρχε όμως πολιτική βούληση, όχι άνευ όρων παράδοση στους ξένους πιστωτές και διαπόμπευση της χώρας, όπως στην Ελλάδα!

Ο Ερίκ Τουσαίν είναι ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας, ιδρυτής και πρόεδρος της Επιτροπής για την Κατάργηση του Χρέους του Τρίτου Κόσμου (CADTM, www.cadtm.org). Έχει συγγράψει πολλά βιβλία για συναφή θέματα (Your money or your life! The tyranny of global finance, The World Bank: a never ending coup d’ etat, και άλλα). Το πιο πρόσφατο βιβλίο του που έγραψε μαζί με την Νταμιέν Μιλιέτ κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβρη του 2010 και καταπιάνεται με το θέμα του παγκόσμιου χρέους και τις ευθύνες του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Τίτλος του: The debt, the IMF and the World Bank, sixty questions sixty answers (εκδόσεις Monthly Review).

–         Ποια είναι τα ειδικά χαρακτηριστικά της κρίσης δημοσίου χρέους που έχει ξεσπάσει εδώ και έναν χρόνο στην ευρωζώνη, διαφοροποιώντας την από άλλες κρίσεις χρέους που έχουν εμφανιστεί στο παρελθόν σε χώρες του Τρίτου Κόσμου;

–         Το βασικό χαρακτηριστικό αυτής της κρίσης είναι ότι αποτελεί δημιούργημα των ιδιωτικών τραπεζών κυρίως της Γερμανίας και της Γαλλίας που πλήττει τις χώρες της περιφέρειας (Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία, κ.α.) και του πρώην Σοβιετικού μπλοκ που εντάχθηκε στην ΕΕ την προηγούμενη δεκαετία. Πρόκειται λοιπόν για μια κρίση που εξελίχθηκε εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αυτή η κρίση αποτελεί επίσης δημιούργημα, κι αυτό είναι ένα δεύτερο χαρακτηριστικό της, των νεοφιλελεύθερων πολιτικών που εφαρμόστηκαν τις δεκαετίες ’80 – ’90 κι ως βασικό τους χαρακτηριστικό είχαν την μείωση των φόρων που πλήρωναν οι επιχειρήσεις και οι πλούσιοι. Το αποτέλεσμα στη συνέχεια ήταν να μειωθούν απότομα τα κρατικά έσοδα και να ανοίξει ο δρόμος για την σημερινή δημοσιονομική κρίση. Ανεξάρτητα δηλαδή από τις επιπλέον συγκυριακές αιτίες, η κρίση προετοιμάστηκε από τις φιλο-επιχειρηματικές πολιτικές των προηγούμενων δύο δεκαετιών.

Η τρίτη αιτία, που αποτέλεσε και τη σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι, ήταν το κόστος για τη διάσωση των ιδιωτικών τραπεζών σε χώρες όπως η Ισπανία, η Ιρλανδία, η Πορτογαλία.

– Όπως συνέβη και στην Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ έχουν θέσει στη διάθεση των τραπεζιτών την τελευταία τριετία, υπό την μορφή ρευστού και εγγυήσεων, 78 δισ. ευρώ!

– Σε αυτή την κατηγορία της Ισπανίας, της Ιρλανδίας, της Πορτογαλίας και της Ελλάδας θα ενταχθεί εντός λίγων εβδομάδων και η δική μου χώρα, το Βέλγιο. Κι αυτό λόγω της διάσωσης από το κράτος των τριών μεγάλων ιδιωτικών τραπεζών της Fortis, της Dexia και της KBC που είχε εκτεθεί πάρα πολύ στην ανατολική Ευρώπη και επίσης στην Ιρλανδία, κατέχοντας κρατικά ομόλογα ύψους 20 δισ. ευρώ.

– Κι ο λογαριασμός τώρα μεταβιβάζεται στους πολίτες;

– Ακριβώς! Τα ιδιωτικά χρέη μεταβιβάζονται στις δημόσιες αρχές και γι αυτό έχουμε την απογείωση του δημοσίου χρέους. Ως συνέπεια η έκρηξη του δημοσίου χρέους γίνεται μια πολύ καλή αφορμή για ένα νέο κύμα νεοφιλελεύθερων πολιτικών, πρωτοφανούς αγριότητας. Κι εννοώ αυτό που γίνεται στη χώρα σας, το οποίο μπορεί κάλλιστα να συγκριθεί με ότι συνέβη στις χώρες του Τρίτου Κόσμου από τη δεκαετία του ’80 μέχρι σήμερα με τη συμμετοχή του ΔΝΤ το οποίο έχει μια τεράστια εμπειρία σε αυτό τον τομέα. Οι ίδιες καταστροφικές, εγκληματικές πολιτικές εφαρμόζονται και σήμερα στην Ελλάδα, όπου μεταφέρεται αυτούσια όλη αυτή η αρνητική εμπειρία.

– Ο εφιάλτης πάντως του ΔΝΤ και του δημοσίου χρέους δεν αποτελεί μονόδρομο και χώρες όπως ο Ισημερινός απαλλάγηκαν από τα δεσμά τους. Πως έγινε αυτό;

– Στο τέλος του 2006 ο Ραφαέλ Κορέα κέρδισε τις προεδρικές εκλογές με βασική του εξαγγελία να τερματιστεί η απαράδεκτη κατάσταση με το εξωτερικό χρέος που απομυζούσε τους σπουδαιότερους πόρους της οικονομίας. Τον Ιούλιο του 2007 δημιούργησε με προεδρικό διάταγμα μια Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου του δημοσίου χρέους – εγχώριου και διεθνούς. Η έρευνα αφορούσε 30 ολόκληρα χρόνια από το 1976 μέχρι το 2006. Ο λογιστικός έλεγχος έγινε επίσης με την ουσιαστική συμμετοχή 12 ατόμων που προέρχονταν από την κοινωνία των πολιτών, από την κοινότητα των ιθαγενών που αποτελούν το 50% του πληθυσμού και αλλού. Επίσης 6 άτομα, ειδικοί για την ακρίβεια, προέρχονταν από το εξωτερικό.

– Ήσασταν ένας εξ αυτών…

– Ναι. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων μας ήταν η μεγάλη εμπειρία που είχαμε από την ανάλυση του διεθνούς χρέους. Τεράστια σημασία είχε επίσης η απόφαση του Ραφαέλ Κορέα να υποστηρίξουν το έργο και τις αποφάσεις της Επιτροπής όλα τα όργανα του κράτους και αναφέρομαι στο υπουργείο Δικαιοσύνης, Οικονομικών, στις ανεξάρτητες αρχές κατά της διαφθοράς, το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους, το Ελεγκτικό Συνέδριο, κ.α. Όλοι αυτοί συμμετείχαν στις συνεδριάσεις μας. Δουλέψαμε εντατικά επί 14 μήνες, από τον Ιούλιο του 2007 μέχρι τον Σεπτέμβρη του 2008. Αναλύσαμε κάθε είδους σύμβαση που είχε υπογραφεί στους τομείς της ασφάλειας, των εμπορικών πιστώσεων, μεταξύ τραπεζών – ακόμη και του ιδιωτικού τομέα, με το ΔΝΤ, την Παγκόσμια Τράπεζα και άλλους πολυμερείς οργανισμούς. Βάλαμε επίσης στο μικροσκόπιο όλα τα διμερή δάνεια που είχε υπογράψει ο Ισημερινός με χώρες όπως η Ισπανία και η Γερμανία, ακόμη και τους όρους υπό τους οποίους συνάφθηκε το εσωτερικό χρέος. Σε αυτή τη δουλειά είχαμε τη βοήθεια 15 νομικών, ορκωτών λογιστών ελεγκτών, ειδικών στα δημόσια οικονομικά. Εξετάσαμε όχι μόνο όλα τα έγγραφα, αλλά και κάθε τι που αφορούσε το δανεισμό. Θέταμε για παράδειγμα το ερώτημα γιατί αυτό το δάνειο να συναφθεί με το συγκεκριμένο επιτόκιο και όχι με κάποιο άλλο, ποιο μέρος του αποπληρώθηκε, είχαμε το δικαίωμα να ανοίγουμε προσωπικούς τραπεζικούς λογαριασμούς αυτών που υπέγραφαν και παραλάμβαναν τα δάνεια. Επίσης ζητήσαμε παραστατικά από όλες τις τράπεζες για τα δάνεια που είχαν δοθεί ή υποτίθεται πως είχαν αποπληρωθεί γιατί έπρεπε να επιβεβαιωθεί κατά πόσο πραγματικά είχαν εξοφληθεί ακόμη και εκείνα τα δάνεια που θεωρητικά είχαν αποπληρωθεί.

– Η συμβολή των νομικών ποια ήταν;

– Ήταν αναντικατάστατη καθώς με τη βοήθειά τους εξετάσαμε τη νομιμότητα κάθε σύμβασης και των επιμέρους όρων της, τη συμβατότητά τους με το σύνταγμα της χώρας, το διεθνές δίκαιο και επίσης με το συμφέρον του έθνους. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε σε συγκεκριμένες οικονομικές συμβάσεις, έργων ασυνήθιστα μεγάλων διαστάσεων για τα μέτρα του Ισημερινού, όπως π.χ. μεγάλα φράγματα. Σε αυτή την περίπτωση μάλιστα δεν αρκεστήκαμε στις τυπικότητες. Με επίσημο τρόπο ρωτήσαμε την γνώμη των ντόπιων για τις επιπτώσεις που είχε στην καθημερινότητά τους η κατασκευή των φραγμάτων. Εξετάσαμε ακόμη και τους όρους που έγινε η χρηματοδότηση της κατασκευής τους κι αν όλα αυτά (κόστος, χρηματοδότηση) ήταν συγκρίσιμα με τις διεθνείς τιμές που επικρατούσαν για αντίστοιχες εργασίες.

Εξετάσαμε ακόμη και τους όρους των εμπορικών πιστώσεων που χορήγησαν στον Ισημερινό χώρες όπως η Γερμανία, με απώτερο στόχο να αγοραστούν γερμανικά προϊόντα για να ενισχυθούν οι γερμανικές εξαγωγές. Είναι δάνεια που δίνονται με σκοπό να υποστηριχθεί η αγορά προϊόντων αιχμής, όπως π.χ. της Ζίμενς. Καθήκον μας εμάς ήταν να ελέγξουμε τις τιμές με τις οποίες αγοράστηκε ο εξοπλισμός της Ζίμενς, κατά πόσο δηλαδή η τιμή ανταποκρινόταν στην ποιότητα. Κι αυτό γιατί σε πλήθος περιπτώσεων που εμπλέκονταν πολυεθνικές εταιρείες βρήκαμε ακραία φαινόμενα διαφθοράς. Αναφέρομαι για παράδειγμα σε κρατικές αγορές που δεν είχαν καμιά σχέση με τις ανάγκες της χώρας, αλλά αποτελούσαν αφορμές για να δοθούν μίζες.

–         Ανακαλύψατε συγκεκριμένες περιπτώσεις που πολυεθνικές επιχειρήσεις έδιναν μίζες;

–         Φυσικά. Οι πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν των αμερικανικών τραπεζών Citibank και JPMorgan. Αυτές οι τράπεζες συστηματικά δωροδοκούσαν κρατικούς υπαλλήλους σε όλη την κλίμακα του δημοσίου – ακόμη και τον υπουργό Οικονομικών – για να πεισθούν να υπογράψουν συμβάσεις που εξόφθαλμα έβλαπταν το δημόσιο συμφέρον και με προκλητικό τρόπο ευνοούσαν τα συμφέροντα των τραπεζών.

–         Γι’ αυτό ο Κορέα ήθελε την ενεργό συμμετοχή και των δημόσιων αρχών στην Επιτροπή σας…

–         Πράγματι. Στην Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου του Ισημερινού συμμετείχε ο ίδιος ο υπουργός Δικαιοσύνης και για κάθε ύποπτη περίπτωση που βρίσκαμε και αφορούσε όχι μόνο υπαλλήλους του υπουργείου Οικονομικών αλλά ακόμη και πρώην υπουργούς Οικονομικών εξέδιδε εντολή για δικαστική διερεύνηση. Η Δικαιοσύνη του Ισημερινού προχώρησε σε μηνύσεις ακόμη και εναντίον αμερικανικών τραπεζών γιατί αυτές οργάνωσαν τις επιχειρήσεις, αυτές δωροδοκούσαν.

Υπογραμμίζω πάντως ότι δεν ελέγξαμε μόνο τους όρους χρηματοδότησης αλλά όλη τη σκοπιμότητα κάθε κρατικής οικονομικής δοσοληψίας.

Μετά τα παραπάνω ο ίδιος ο πρόεδρος Ραφαέλ Κορέα δύο μόλις μήνες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών μας, στις 14 Νοέμβρη 2008, ανακοίνωσε και επίσημα ότι στη βάση των ευρημάτων μας είναι υποχρεωμένος να προβεί στην παύση πληρωμών του δημοσίου χρέους ύψους, 3 δισ. δολ. που αντιπροσώπευε το 70% του χρέους υπό τη μορφή ομολόγων. Αιτιολόγησε την απόφασή του λέγοντας πως το χρέος δεν ήταν νόμιμο, αλλά ήταν προϊόν διαφθοράς και δωροδοκιών. Κατά συνέπεια δεν ήταν υποχρεωμένη η κυβέρνησή του να σεβαστεί τις διεθνείς δεσμεύσεις. Τους επόμενους πέντε μήνες ολόκληρους μήνες η κυβέρνηση τήρησε στάση σιωπής, δεν προέβη σε καμιά δημόσια ανακοίνωση για το θέμα, παρά το ενδιαφέρον που υπήρχε.

– Και να υποθέσουμε ότι δεν συνέβη λόγω φόρτου εργασιών…

– Ακριβώς! Ήταν μια τακτική. Οι πιστωτές ήταν ιδιαίτερα ανήσυχοι καθώς δεν ήξεραν τι θα συμβεί από κει και πέρα. Η αντίδρασή τους ήταν να αρχίσουν να ξεπουλούν μανιωδώς στην δευτερογενή αγορά τα ομόλογα του Ισημερινού. Και ξέρετε σε τι τιμή; Στο 20% της ονομαστικής τους αξίας! Τότε ακριβώς η κυβέρνηση του Ισημερινού, τον Απρίλη του 2009 απευθύνθηκε στους πιστωτές με την εξής πρόταση: «Προτιθέμεθα να αγοράσουμε όλα τα ομόλογα με έκπτωση 65%. Πληρώνουμε δηλαδή 35 σεντς το δολάριο. Συμφωνείτε ή όχι;» Οι κάτοχοι του 91% των ομολόγων δέχθηκαν αμέσως την ανταλλαγή. Επρόκειτο για μια τεράστια επιτυχία της κυβέρνησης καθώς επέβαλε κούρεμα της τάξης του 65%.

– Λόγω αυτής της πολύ σπουδαίας και χρήσιμης εμπειρίας σας να υποθέσω έχετε υποστηρίξει ότι η μόνη λύση για την Ελλάδα είναι να προσφύγει σε στάση πληρωμών του δημοσίου χρέους και δημιουργίας Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που θα προσδιορίσει τις ευθύνες των πιστωτών για την εκτίναξή του η οποία θα επιτρέψει την σοβαρή του μείωση;

– Ακριβώς! Αυτή η επιλογή αποτελεί μονόδρομο πλέον για την Ελλάδα!

– Κατά πόσο όμως η Ελλάδα, δεδομένων των ιδιαιτεροτήτων της, μπορεί να ακολουθήσει αυτό το παράδειγμα;

– Οι διαφορές που υπάρχουν με τον Ισημερινό δείχνουν ότι για την Ελλάδα τα πράγματα είναι πιο εύκολα. Αν φυσικά υπάρχει πολιτική βούληση. Πάρτε για παράδειγμα υπ’ όψη σας ότι ο Ισημερινός είναι μια μικρή χώρα, που δεν έχει καν δικό της νόμισμα. Χρησιμοποιεί το δολάριο, αυτό είναι το επίσημο νόμισμά της. Κατά συνέπεια είναι πολύ πιο έντονα εκτεθειμένη σε διεθνείς οικονομικές πιέσεις. (σ.σ.: Το Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα του Ισημερινού αντιστοιχεί στο 12% του Ελληνικού και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ του Ισημερινού στο 10% του Ελληνικού). Το αίτημά της έγινε όμως δεκτό λόγω του ότι είχε πολύ ισχυρά νομικά και ηθικά ερείσματα και γι αυτό άλλωστε δεν συνοδεύτηκε από δικαστικές προσφυγές των πιστωτών κατά της κυβέρνησης.

– Λέγεται ωστόσο μετ’ επιτάσεως ότι οι αγορές θα τιμωρήσουν όποιες χώρες δεν σεβαστούν τις υποχρεώσεις τους…

– Πράγματι, αλλά πουθενά στην πράξη δεν έχει επιβεβαιωθεί αυτή η απειλή. Ο οικονομολόγος Κώστας Λαπαβίτσας στην τελευταία μελέτη του βρετανικού ινστιτούτου Research on Money and Finance (σ.σ. κι η οποία αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη τις επόμενες μέρες) δείχνει πως ούτε η Ρωσία το 1998, ούτε η Αργεντινή το 2001 τιμωρήθηκαν από τις αγορές. Αντίθετα, η μετέπειτα πορεία της οικονομίας τους έδειξε πόσο επιτυχημένη και επωφελής ήταν η επιλογή τους, να προβούν δηλαδή σε αθέτηση πληρωμών.

– Τι πρέπει άμεσα να κάνει η Ελλάδα κατά τη γνώμη σας για να δραπετεύσει απ’ αυτό το φαύλο κύκλο;

– Άμεσα πρέπει να συγκροτηθεί Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου με προσωπικότητες αναγνωρισμένου κύρους και εμπειρία. Η συμβουλή μου είναι μία: Ανοίξτε τα βιβλία! Εξετάστε με διαφανείς διαδικασίες και την παρουσία της κοινωνίας όλες τις κρατικές συμβάσεις – από τις πιο μεγάλες όπως για παράδειγμα των πρόσφατων Ολυμπιακών Αγώνων μέχρι τις πιο μικρές – και βρείτε ποιο μέρος του χρέους είναι προϊόν διαφθοράς, επομένως παράνομο και απεχθές κατά τη διεθνή νομική ορολογία και αρνηθείτε το!

Περί απεχθούς χρέους

Η θεωρητική θεμελίωση του όρου «απεχθές χρέος» οφείλεται στον ρώσο καθηγητή Νομικής, Αλεξάντερ Σακ. Η συμβολή του Σακ, ο οποίος την εποχή εκείνη – τη δεκαετία του ’20 – δίδασκε στο Παρίσι και δεν συγκαταλέγεται στους ριζοσπάστες διανοούμενους, έγκειται στις τρεις προϋποθέσεις που έθεσε έτσι ώστε ένα χρέος να χαρακτηρισθεί απεχθές οπότε κατά συνέπεια μια κυβέρνηση παύει να δεσμεύεται να το πληρώσει.

Οι τρεις όροι για να χαρακτηρισθεί απεχθές ένα χρέος ήταν: Πρώτο, να έχει συναφθεί χωρίς τη συγκατάθεση του έθνους. Δεύτερο, τα ποσά που εισέρευσαν από το δάνειο να σπαταλήθηκαν με τρόπο που αντιβαίνει στα συμφέροντα του έθνους και, τρίτο, ο πιστωτής να ήταν ενήμερος των παραπάνω. Να αναφερθεί πως η συνεισφορά του Σακ δεν έγινε σε κενό αέρα. Αντίθετα, αξιοποίησε πολύ συγκεκριμένα παραδείγματα όπου η παύση πληρωμών του δημοσίου χρέους αποφασίσθηκε με την παραπάνω αιτιολογική βάση. Το πρώτο παράδειγμα αφορούσε την άρνηση πληρωμής από τις ΗΠΑ το 1898 των χρεών που είχε αναλάβει η Κούβα όσο ήταν υπό ισπανική κατοχή και τα οποία οι ΗΠΑ στη συνέχεια αρνήθηκαν να επωμιστούν. Το δεύτερο παράδειγμα εξελίχθηκε είκοσι χρόνια αργότερα και πάλι πριν ο ρώσος νομικός δώσει περιεχόμενο στη ρήτρα του «απεχθούς χρέους». Αφορούσε ειδικότερα την απόφαση της κυβέρνησης της Κόστα Ρίκα να μην πληρώσει ένα δάνειο που είχε συνάψει η προηγούμενη δικτατορική εξουσία με την τράπεζα Royal Bank of Canada.

Η τεράστια συμβολή του Σακ έγκειται στην μετατόπιση του κέντρου βάρους της επιχειρηματολογίας υπέρ της παύσης πληρωμών του δημοσίου χρέους, η οποία παύει να επικεντρώνεται στην ηθική διάσταση του προβλήματος και μετατοπίζεται στη νομική. Το ερώτημα δηλαδή δεν είναι αν πλέον μπορεί μια χώρα να πληρώσει το δημόσιο χρέος της, αλλά αν πρέπει. Η συγκεκριμένη δυνατότητα αξιοποιήθηκε κατά κόρον τις τελευταίες δεκαετίες από πολλές κυβερνήσεις και κινήματα πολιτών.

Λ.Β.