Ένα σχέδιο Μάρσαλ κινέζικης κοπής

 

sΔεν έχουν τέλος τα παράδοξα που σηματοδοτεί η ιστορικής σημασίας πολιτική στροφή των ΗΠΑ, με αφορμή την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στο Λευκό Οίκο.

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ

Ταυτόχρονα με την τροχοδρόμηση της ριζικής αναθεώρησης της Βορειοαμερικανικής Συμφωνίας Ελεύθερου Εμπορίου μεταξύ Καναδά, ΗΠΑ και Μεξικού, από τη νέα αμερικανική ηγεσία, που θα μπορούσε να κάνει τον πρώτο δισεκατομμυριούχο πρόεδρο των ΗΠΑ να επαίρεται ότι μετά τον σουμπ-κομαντάντε Μάρκος και τους Ζαπατίστας που εξεγέρθηκαν εναντίον της συμφωνίας την πρώτη ημέρα ενεργοποίησής της, την 1η Ιανουαρίου 1994, μόνο αυτός την αμφισβήτησε τόσο ριζικά και αποτελεσματικά (ή ό,τι ο Λευκός Οίκος κατάφερε να κάνει ότι δεν μπόρεσαν οι Τσιάπας), ήρθε το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός. Στη φετινή συνάντηση της παγκόσμιας ελίτ, τα υποτιθέμενα οφέλη της παγκοσμιοποίησης (στανταράκι την εποχή της ευημερίας στις ομιλίες χρυσοπληρωμένων διευθυνόντων συμβούλων και αρχηγών πανίσχυρων κρατών) ανέλαβε να υπερασπιστεί η κινέζος πρόεδρος Ξι Γινπίνγκ, που είναι ταυτόχρονα και ηγέτης του κινέζικου κομμουνιστικού κόμματος, δείχνοντας έτσι πώς θα καλυφθεί το αναμφισβήτητο κενό που θα αφήσουν πίσω τους οι ΗΠΑ αναθεωρώντας και περιορίζοντας την παρουσία της στη διεθνή σκηνή.

Πιο δηλωτικά ωστόσο είναι τα έργα κι όχι τα λόγια, όπως για παράδειγμα η ιλιγγιώδους προϋπολογισμού πρωτοβουλία «Ένας ιμάντας ένας δρόμος» (One belt, one road), του κινέζου προέδρου. Πρόκειται για ένα επενδυτικό σχέδιο αξίας 900 δισ. δολ. που εκτείνεται από την Ασία και τη Μέση Ανατολή μέχρι την Κεντρική Ευρώπη κι αφορά αποκλειστικά και μόνο έργα υποδομών. Για παράδειγμα (κρατηθείτε εν τω μεταξύ): σιδηροδρομική γραμμή υψηλής ταχύτητας μεταξύ Μόσχας και Καζάν στη Ρωσία, Κόργκος στο Καζακστάν και του λιμανιού Ακτάου στην Κασπία, αγωγός φυσικού αερίου που θα συνδέει το Τουρκμενιστάν, το Τατζικιστάν και το Ουζμπεκιστάν με την Κίνα, αυτοκινητόδρομος που θα συνδέει την Κίνα με το Πακιστάν και πολλά άλλα.

Το κινέζικο επενδυτικό σχέδιο μαμούθ δε θα είχε υλοποιηθεί αν ο κινέζικος καπιταλισμός δεν κολυμπούσε σε θάλασσες ρευστού με τις δύο μεγαλύτερες τράπεζες, την Αναπτυξιακή Τράπεζα Κίνας και την Εισαγωγική – Εξαγωγική Τράπεζα Κίνας να δανείζουν περισσότερα απ’ όσα χρήματα δανείζουν μαζί οι έξι μεγαλύτεροι χρηματοδοτικοί θεσμοί του κόσμου. Μπορεί κάλλιστα δε να συγκριθεί με το αμερικανικό σχέδιο Μάρσαλ που ανοικοδόμησε τον μεταπολεμικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα θεμελίωσε την αμερικανική πολιτική επιρροή, για όλες τις επόμενες δεκαετίες. Το γεγονός δε ότι τα έργα υλοποιούνται στις λεγόμενες υπό ανάπτυξη χώρες, όπως για παράδειγμα το Λάος που απουσιάζει ακόμη κι από τη λίστα των κρατών που αξιολογούν οι εταιρείες αξιολόγησης, δείχνει ένα ηγεμονικό σχέδιο πλανητικών διαστάσεων που θέλει την Κίνα να αναγορεύεται ηγέτης όλου του κόσμου, εκτός ΗΠΑ, ΕΕ και Ιαπωνίας.

Πώς να μη στρέψει ο Λευκός Οίκος τα πυρά του εναντίον της Κίνας, χαρακτηρίζοντάς την ως σπουδαιότερη απειλή;

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 29 Ιανουαρίου 2017

Για πάντα στο δωμάτιο ο ελέφαντας της παγκοσμιοποίησης

elephΝα δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα επιχείρησε η γενική διευθύντρια του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, Κριστίν Λαγκάρντ, στις 13 Σεπτεμβρίου 2016 μιλώντας στο Τορόντο του Καναδά. Τίτλος της ομιλίας, που έγινε προς τιμήν της καναδής οικονομολόγου Σίλβια Όστρι, ήταν «κάνοντας την παγκοσμιοποίηση να δουλέψει για όλους».

ΤΟΥ ΛΕΩΝΙΔΑ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗ

Αφορμή για την ανάλυσή της, όσο κι αν δεν ειπώθηκε, στάθηκαν οι αυξανόμενες φωνές διαμαρτυρίες για τις ανισότητες που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση. Οι συζητήσεις κορυφώθηκαν τους τελευταίους μήνες με αφορμή τη νίκη των οπαδών της εξόδου στο δημοψήφισμα για την παραμονή ή όχι της Βρετανίας στην ΕΕ και τα υψηλά ποσοστά που δίνουν οι δημοσκοπήσεις εν όψει των αμερικανικών εκλογών στον υποψήφιο των Ρεπουμπλικανών, Ντόναλντ Τραμπ. Το κοινό στοιχείο πίσω από τα δύο αυτά αποτελέσματα βρίσκεται στη δυσφορία του εκλογικού σώματος για τις επιπτώσεις στους μισθούς, την ανεργία και τις συνθήκες απασχόλησης από το άνοιγμα των οικονομιών. Με άλλα λόγια πώς η περιβόητη παγκοσμιοποίηση μείωσε τους μισθούς, αύξησε την ανεργία και οδήγησε σε επέκταση της προσωρινής, ελαστικής και ανασφάλιστης εργασίας. Αποκλείεται να βρεθεί κοινός θνητός που να μην έχει να διηγηθεί τουλάχιστον ένα σχετικό περιστατικό.

Το ευχάριστο είναι πώς η σχετική συζήτηση πυροδοτήθηκε πολύ πρόσφατα, το 2012, με αφορμή την μελέτη του οικονομολόγου Μπράνκο Μιλάνοβιτς που δημοσιεύτηκε υπό μορφή κειμένου εργασίας της Παγκόσμιας Τράπεζας το οποίο «ονομάτιζε» τους χαμένους της παγκοσμιοποίησης. Εν ολίγοις απώλεια στα εισοδήματά τους είδαν όσοι συμπεριλαμβάνονται στο 55% έως 80% της εισοδηματικής κατανομής. Πρόκειται για τα μεσαία στρώματα, που κατοικούν κυρίως στις ανεπτυγμένες χώρες του ΟΟΣΑ. Στο διάγραμμα που παραθέτουμε και χαρακτηρίστηκε ως το πιο ισχυρό διάγραμμα της τελευταίας δεκαετίας και σύντομα μάλιστα χαρακτηρίστηκε ως «διάγραμμα του ελέφαντα» λόγω του σχήματος του, προκαλούν εντύπωση τα τρομερά κέρδη που καταγράφει το ανώτερο εισοδηματικό στρώμα, το περίφημο 1%, που εύκολα μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο μεγάλος κερδισμένος της παγκοσμιοποίησης. Η βελτίωση της θέσης του αναπαρίσταται γραφικά  με μια σχεδόν κάθετη ανοδική ευθεία!

Δεν είναι το 1% που …νομίζετε

Η Λαγκάρντ λοιπόν, ξέροντας τη σχετική συζήτηση, καταθέτει τη δική της άποψη για το πώς η παγκοσμιοποίηση θα δουλέψει για όλους, κι όχι μόνο για το 1% όπως συμβαίνει σήμερα με βάση το διάγραμμα του …ελέφαντα, που απέκτησε τέτοια δημοσιότητα μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα ώστε το αμερικανικό πρακτορείο Μπλούμπεργκ έγραφε τον Ιούνιο ότι «κάνει το γύρο της Γουόλ Στριτ»…

Η γενική διευθύντρια του ΔΝΤ κάνει στην αρχή μια αλχημεία. Εμφανίζει όλα τα επιτεύγματα της αύξησης της παραγωγικότητας της ανθρώπινης εργασίας ως αποτέλεσμα της παγκοσμιοποίησης. Αναφέρει συγκεκριμένα: «Το εμπόριο βοήθησε να μειωθεί στο μισό το ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει σε ακραία φτώχεια (1990-2010). Η κίνα για παράδειγμα είδε μια εμφανή πτώση στο ποσοστό της ακραίας φτώχειας, από 36% στα τέλη της δεκαετίας του ’90 σε 6% το 2011. Αλλά ακόμη και στις προηγμένες χώρες η οικονομική ολοκλήρωση έχει ανεβάσει το επίπεδο ζωής λόγω μιας πιο αποτελεσματικής κατανομής του κεφαλαίου, της αύξησης της παραγωγικότητας και των χαμηλότερων τιμών για τους καταναλωτές. Έρευνα για τα καταναλωτικά οφέλη υποστηρίζει ότι το εμπόριο έχει σχεδόν διπλασιάσει τα πραγματικά εισοδήματα για ένα μέσο νοικοκυριό. Στα φτωχότερα δε νοικοκυριά το εμπόριο έχει αυξήσει τα πραγματικά εισοδήματα περισσότερο από 150%».

Η μαγική εικόνα που παρουσιάζει η διευθύντρια του ΔΝΤ, του πιο μισητού οργανισμού που υπάρχει στον κόσμο υπεύθυνο για την εφαρμογή δρακόντειων προγραμμάτων λιτότητας και ξεπουλήματος της δημόσιας περιουσίας, ελάχιστα κατ’ αρχήν συνάδει με την επιδείνωση των όρων ζωής και εργασίας που κάθε άνθρωπος παρατηρεί τα τελευταία χρόνια. Ο διπλασιασμός του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού μετά τα κοσμοϊστορικά γεγονότα του 1990 και η αύξηση των παγκόσμιων ροών κεφαλαίου κατά 25 φορές μεταξύ 1980 και 2007 μπορεί να βοήθησε να αφήσουν πίσω την εξαθλίωση εκατομμύρια κάτοικοι του Νότου που ζούσαν στην ύπαιθρο, ωστόσο εγκαινίασε μια ιστορικών διαστάσεων πτώση των μισθών και ημερομισθίων στο Βορρά. Η γραφική απεικόνιση αυτών των τάσεων θα μπορούσε να ήταν μια τάση σύγκλισης προς το κέντρο, που έχει όμως κερδισμένο το κεφάλαιο. Γιατί είναι αφέλεια να πιστεύει κανείς ότι ο διπλασιασμός του κινέζικου μισθού από τα 100 στα 200 ευρώ συμψηφίζεται πλήρως και παράγει ένα αποτέλεσμα μηδενικού αθροίσματος με την πτώση των μισθών στην Ελλάδα από τα 1.200 ευρώ στα 600. Εδώ τα ποσοστά (διπλασιασμός των μισθών στο Νότο και μείωση κατά το ήμισυ στο Βορρά) ξεγελούν…

Η μεγαλύτερη αυθαιρεσία όμως του ΔΝΤ είναι να εμφανίζει τα επιτεύγματα του ανθρώπινου μόχθου ως αποτελέσματα της υπέρβασης των συνόρων και της διεθνοποίησης. Τόσο στη σύγχρονη εποχή όσο και στο παρελθόν η ανθρώπινη προσπάθεια και γνώση όπως μεταφέρεται από την εκπαίδευση (σε ολοένα και αυξανόμενο βαθμό μάλιστα με έξοδα του ίδιου του εργαζόμενου ανθρώπου λόγω της ιδιωτικοποίησης της παιδείας) αλλά και μέσα στους χώρους εργασίας είναι ο μοναδικός δημιουργός του πλούτου. Μικρή λεπτομέρεια που φαίνεται να την ξεχνά ο Λαγκάρντ, όπως κι άλλα …ασήμαντα προφανώς συμβάντα του παγκόσμιου χωριού όπως είναι η κρίση στις περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης, που αποτέλεσε κορυφαία στιγμή και άμεσο αποτέλεσμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης και της ιστορίας του κοινού νομίσματος.

Στα δύο το «παγκόσμιο χωριό»;

Θυμάται αντίθετα να ζητήσει περισσότερη παγκοσμιοποίηση. Ο Λαγκαρντικός διθύραμβος στην παγκοσμιοποίηση δεν στόχευε μόνο να σώσει ό,τι σώζεται από το κύρος της, φτάνοντας στο σημείο να υποστηρίξει ότι το ΔΝΤ έχει ζητήσει από τα κράτη μέλη του την άμεση υποστήριξη των εργατών με χαμηλή ειδίκευση – αυτών που στην Ελλάδα μείωσε τους μισθούς κατά 20% με το δεύτερο μνημόνιο το 2012 κι ετοιμάζεται πάλι τώρα να ζητήσει νέα μείωση στο πλαίσιο των συζητήσεων για τις αλλαγές στα εργασιακά. Στόχευε επίσης να δώσει νέα ώθηση στις διαπραγματεύσεις που είναι σε εξέλιξη. «Υπάρχουν ήδη νέα θέματα προς εξερεύνηση τον 21ο αιώνα όπως το εμπόριο στις υπηρεσίες. Αυτό το εμπόριο έχει ήδη αξία 5 τρις. δολ. ετησίως ή τα δύο τρίτα του παγκόσμιου ΑΕΠ. Τα εμπόδια ωστόσο στο εμπόριο υπηρεσιών είναι  εξαιρετικά υψηλά, ισοδύναμα σε δασμούς περίπου 30% ως 50%». Τέλειωσε μάλιστα την ομιλία της αφήνοντας ανοιχτό το θέμα της συνέχισης των διαπραγματεύσεων για την διευκόλυνση του διεθνούς εμπορίου μεταξύ εκείνων μόνο των κρατών που συμμερίζονται την ανάγκη (plurilateral), κι όχι στο πολυμερές πλαίσιο (multilateral) του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, όπως συνέβαινε μέχρι σήμερα. Πρόκειται για εξέλιξη που θα σηματοδοτήσει ένα εμφανές σημείο τομής ή και ρήγμα στην τάση παγκοσμιοποίησης, όπως απρόσκοπτα εξελισσόταν τα τελευταία χρόνια, παρά τις καθυστερήσεις.

Σε κάθε περίπτωση το μήνυμα που στέλνει το 1% των ωφελημένων είναι πως θα συνεχίσει να έχει τον ελέφαντα της παγκοσμιοποίησης στο δωμάτιο, αδιαφορώντας για τις συνέπειες…

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο εβδομαδιαίο περιοδικό Επίκαιρα στις 16 Σεπτεμβρίου 2016

Η Coca – Cola και η παγκοσμιοποίηση δεν πάνε με όλα (30/8-5/9/12 Επίκαιρα)

Σε αγκάθι στα πλευρά της Ουάσινγτον εξελίσσεται η πάλαι ποτέ «πίσω αυλή» των ΗΠΑ, η Λατινική Αμερική. Μετά τον Ισημερινό που παραχώρησε πολιτικό άσυλο στον διωκόμενο μαχητή της ελευθεροτυπίας Τζουλιάν Ασάντζ, σπάζοντας τον ασφυκτικό και θανάσιμο κλοιό που δημιουργούσαν γύρω του οι ΗΠΑ, ήρθε η σειρά της Βολιβίας να αμφισβητήσει την κυριαρχία των ΗΠΑ στην αμερικανική ήπειρο. Στο στόχαστρο μάλιστα του κύματος εθνικής αφύπνισης που δημιουργείται με ευθύνη της κυβέρνησης του Έβο Μοράλες βρέθηκαν δύο σύμβολα της αμερικανικής αυτοκρατορίας, πλανητικής εμβέλειας, που ενδεχομένως να αποτελούν τους σημαντικότερους πρεσβευτές του αμερικανικού τρόπου ζωής, καταφέρνοντας να πολλαπλασιάζουν την επιρροή που ασκούν οι ΗΠΑ, γειώνοντάς την στον καθημερινό τρόπο ζωής. Όλα αυτά μέχρι πρόσφατα.

Το αναπάντεχο πρώτο πλήγμα ήρθε με το λουκέτο που αναγκάστηκαν να βάλουν στην Βολιβία και τα οκτώ καταστήματα της πολυεθνικής αλυσίδας fast food, Mc Donald’s. Έτσι οι ΗΠΑ έγιναν η δεύτερη χώρα, μετά την Κούβα στη Λατινική Αμερική, που μπορεί να χαρακτηριστεί «ελεύθερη από Mc Donald’s». Υπάρχει ωστόσο μια τεράστια διαφορά με το ανυπόταχτο νησί της Καραϊβικής, καθώς στην χώρα των Άνδεων τα Mc Donald’s άνοιξαν κι αναγκάστηκαν να κλείσουν λόγω αναδουλειών, για τον απλό λόγο ότι οι Βολιβιάνοι έπαψαν να τα προτιμούν – όπως κατά κάποιον τρόπο συμβαίνει και στην Ευρώπη με τα καφέ Starbucks, που ενώ στις ΗΠΑ μονοπωλούν τις επιλογές των Αμερικάνων στην από ‘δω μεριά του Ατλαντικού, ποτέ δεν κατάφεραν να κερδίσουν την προτίμηση των απαιτητικών Ευρωπαίων καταναλωτών. Τα Mc Donald’s κατέβασαν τις πινακίδες τους, αφού προηγήθηκε μέσα από ρεπορτάζ στον Τύπο κι άλλες μορφές ενημέρωσης μια εκστρατεία ενάντια στα ταχυφαγεία. Η εκστρατεία αυτή υποστήριζε πως το γρήγορο, τυποποιημένο και αγνώστου προελεύσεως φαγητό αντιβαίνει στις παραδόσεις των ιθαγενικών κοινοτήτων. Θύμισε επίσης πρόστιμα που έχει δεχτεί η Mac Donald’s όπως από το Ανώτατο Δικαστήριο της Καλιφόρνιας (ύψους 8,5 εκ. δολ.) ή αποκαλύψεις, όπως της Greenpeace, για την εκτεταμένη χρήση γεννετικά τροποιημένων τροφίμων σε δημοφιλή προϊόντα της όπως στις κοτομπουκιές Mc Nugget…

Μετά τα Mc Donald’s (με ετήσια έσοδα που ξεπερνούν τα 27,5 δισ. δολ.) τα βέλη της σιωπηρής διατροφικής επανάστασης που συντελείται στη Βολιβία, χωρίς τις ελιτίστικες αποχρώσεις που συνήθως λαμβάνουν οι ανάλογες αντιδράσεις στην Ευρώπη, στρέφονται τώρα στην Coca – Cola. Ο πρόεδρος της Βολιβίας με αφορμή τις εκδηλώσεις που θα πραγματοποιηθούν στη χώρα στις 21 Δεκεμβρίου, λόγω του θερινού ηλιοστασίου (νότιο ημισφαίρειο, γαρ) έκανε λόγο για το τέλος του καπιταλισμού, το τέλος της Coca – Cola και μια νέα εποχή αγάπης, κοινοτισμού και κουλτούρας ζωής… Αναμφισβήτητα πρόκειται για λόγια που σπάνια διατυπώνονται από αρχηγούς κρατών αντανακλούν ωστόσο ένα κλίμα αντισυμβατικότητας που είναι ορατό σε κάθε έκφραση της δημόσιας ζωής. Στην πιο πρόσφατη επίθεση του στην Coca – Cola ο υπουργός Εξωτερικών της Βολιβίας δεν παρέλειψε να επαινέσει το εθνικό τους ποτό με γεύση ροδάκινου και κανέλας αντιπαραβάλλοντάς το στο δημοφιλές αμερικάνικο ποτό…

Επιστροφή στις περιφέρειες

Η αμφισβήτηση της Coca Cola και των Mc Donald’s στη Βολιβία, που ειδικά στον Τρίτο Κόσμο και τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα οι συγκεκριμένες μάρκες αποτελούν σύμβολα κοσμοπολιτισμού και ανόδου του βιοτικού – κοινωνικού επιπέδου (αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στα υψηλότερα εισοδηματικά κοινωνικά, μορφωτικά και εισοδηματικά στρώματα) παρατηρείται σε μια εποχή που κλονίζεται η ίδια η παγκοσμιοποίηση. Τα όσα συμβαίνουν στην ευρωπαϊκή ήπειρο με τον διχασμό της σε κέντρο και περιφέρεια και τους ορατούς κινδύνους που αντιμετωπίζει η συνοχή της ευρωζώνης, ή οι συγκρούσεις στο εσωτερικό της κινέζικης πολιτικής ηγεσίας ή η μανία των εθνικοποιήσεων στη Λατινική Αμερική δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά αλλά υπογραμμίζουν την (μερική έστω) αναστροφή μιας τάσης που επικράτησε τις προηγούμενες δεκαετίες όταν κυριαρχούσαν οι ανοδικοί ρυθμοί στην πορεία του ΑΕΠ. Προφανώς δεν πρόκειται για επιστροφή στον εθνικισμό όπως κινδυνολογούν τα προπύργια του νεοφιλελευθερισμού (βλέπε Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου), αλλά για μια αναδίπλωση των τάσεων παγκοσμιοποίησης, αφού πρώτα έγιναν ορατές οι καταστροφικές τους συνέπειες.

«Ο,τιδήποτε τοπικό θα αποκτήσει σαφή προτεραιότητα», δήλωνε στο περιοδικό Time στις 20 Αυγούστου ερευνητής, ο οποίος περιέγραφε τις νέες τάσεις που αναδεικνύονται την επόμενη μέρα της κρίσης στην παγκόσμια οικονομία. «Αυτό σημαίνει πολύ μεγαλύτερη επικέντρωση στα περιφερειακά οικονομικά οικοσυστήματα και δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας στην πατρίδα αντί της εξάρτησης από τις παγκόσμιες αγορές» συνέχιζε το αμερικάνικο περιοδικό περιγράφοντας τις βασικότερες παραμέτρους των «localnomics», των «τοπικών οικονομικών», θα λέγαμε. Άλλες πλευρές τους είναι: Η συρρίκνωση των χρηματοπιστωτικών – κερδοσκοπικών δραστηριοτήτων οι οποίες από 11% του συνόλου των εταιρικών κερδών το 1975 έφτασαν το 2008, πριν ξεσπάσει η κρίση, να αντιπροσωπεύουν το 30%. Άλλο γνώρισμα επίσης είναι η αναβάθμιση της σημασίας της βιομηχανικής παραγωγής. Είναι ενδεικτικό ότι το μερίδιο της μεταποίησης στην παγκόσμια παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών αντιπροσωπεύει ένα ποσοστό της τάξης του 17,4% που είναι το υψηλότερο της τελευταίας δεκαετίας. «Επιπλέον, αν η αμερικάνικη μεταποιητική οικονομία αποτελούσε κράτος, θα ήταν το ένατο μεγαλύτερο στον κόσμο», τονίζει το περιοδικό. Η αναγέννηση ωστόσο της αμερικάνικης βιομηχανίας ποτέ δεν θα είχε συμβεί αν η κυβένηση του Μπάρακ Ομπάμα στο απόγειο της κρίσης δεν την χρηματοδοτούσε αθρώα. Αντίθετα με ό,τι συνέβη στην Ευρώπη και πολύ περισσότερο στην Ελλάδα όπου κυριάρχησαν και συνεχίζουν να δεσπόζουν οι υπερ-νεοφιλελεύθερες συνταγές, στις ΗΠΑ ξαναγράφτηκε ακόμη και το εγχειρίδιο λειτουργίας της κεντρικής τράπεζας, αναλαμβάνοντας την απ’ ευθείας χρηματοδότηση της αυτοκινητοβιομηχανίας, όταν έγινε σαφές πως οι τράπεζες  αποκλείεται να έφερναν σε πέρας την χρηματοδότηση τους. Έτσι σώθηκε η βιομηχανία, βοηθούμενη φυσικά από μια ανταγωνιστική ισοτιμία του αμερικάνικου νομίσματος και την αυξημένη ζήτηση προϊόντων στο εξωτερικό…

Σε αυτό το πλαίσιο φαίνεται πόσο ξεπερασμένα πλέον θεωρούνται ακόμη κι από τις ΗΠΑ, όχι δηλαδή μόνο από χώρες που ακολουθούν μια αποκλίνουσα τροχιά όπως η Βολιβία, τα εγκώμια στην παγκοσμιοποίηση και η επιμονή των πολιτικών ελίτ να αναζητούν λύσεις σε ένα διεθνές πλαίσιο, που περισσότερο από ποτέ αποδεικνύεται θρυματισμένο και κατακερματισμένο. Και για ορισμένες χώρες όπως η Ελλάδα, γεμάτο παγίδες που απειλούν την οικονομία, την κοινωνική συνοχή, ακόμη και τα κυριαρχικά δικαιώματα…

Σ. Αμίν: «Καταστροφική η λιτότητα για την Ελλάδα» (Επίκαιρα, 11-17/11/2010)

Εμβληματική μορφή μεταξύ των σύγχρονων Μαρξιστών, ο γαλλοαιγυπτιακής καταγωγής Σαμίρ Αμίν βρέθηκε πρόσφατα στην Αθήνα με αφορμή τη διήμερη διάσκεψη του Αριστερού Βήματος Διαλόγου και Κοινής Δράσης και της Πρωτοβουλίας Καλλιτεχνών ενάντια στο Μνημόνιο. Στη συνέντευξη που παραχώρησε στα Επίκαιρα τονίζει τις βαθιές μεταβολές που έχουν συντελεσθεί στο σύγχρονο καπιταλισμό και ιδιαίτερα ως αποτέλεσμα της κρίσης του ’70, δημιούργημα της οποίας είναι και η πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση. Να αναφερθεί πως στα ελληνικά συνεχίζουν να κυκλοφορούν δύο βιβλία του Σαμίρ Αμίν: Η συσσώρευση σε παγκόσμια κλίμακα (δύο τόμοι, εκδόσεις Νέα Σύνορα ΕΠΕ, χωρίς χρονολογία και με εισαγωγή του Ανδρ. Παπανδρέου!) και Πέρα από τον γερασμένο καπιταλισμό (εκδ. Λιβάνη, 2004).

Πως θα μπορούσατε να περιγράψετε την τρέχουσα οικονομική κρίση με λίγα λόγια;

-Η άποψή μου για την κρίση απέχει σημαντικά από αυτής της πλειοψηφίας ακόμη κι από την άποψη που κυριαρχεί εντός της Αριστεράς. Προσωπικά δεν πιστεύω καθόλου ότι η κρίση ξεκίνησε με την χρηματοπιστωτική κατάρρευση του 2008, ούτε πως η χρηματοπιστωτική κατάρρευση είναι η αιτία της εξελισσόμενης ύφεσης. Υποστηρίζω ακριβώς το αντίθετο: Ότι η χρηματοπιστωτική κατάρρευση αποτελεί συνέπεια της κρίσης που ξεκίνησε πολύ καιρό πριν. Μιας δομικής κρίσης που ξέσπασε πρώτα και κύρια στη πραγματική οικονομία και στη συνέχεια επεκτάθηκε στο περιβάλλον, το κλίμα, την διατροφή, την ενέργεια κ.λπ. Πρόκειται για μια συστημική, μακρά κρίση ενός συρρικνούμενου καπιταλισμού. Ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του ’70 του προηγούμενου αιώνα με την κατάργηση της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό και την μετάβαση στο καθεστώς των κυμαινόμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 ξαφνικά, οι ρυθμοί μεγέθυνσης της Τριάδας (ΗΠΑ, ΕΟΚ, Ιαπωνία) έπεσαν στα μισά της προηγούμενης τριακονταετίας χωρίς να έχουν ανακάμψει από τότε. Κατ’ επέκταση η κρίση στην πραγματική οικονομία διαρκεί τέσσερις σχεδόν δεκαετίες. 

Πως αντέδρασε ο καπιταλισμός σε αυτή την κρίση;

– Αντέδρασε με τρεις ομάδες μέτρων. Αρχικά με την συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου. Αυτό μάλιστα το κύμα άλλαξε την ποιότητα του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Κατά δεύτερο, με την φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, μέσω των προγραμμάτων δομικής προσαρμογής, του ανοίγματος των αγορών κ.α. Και τρίτο, μέσω της χρηματιστικοποίησης, που άμβλυνε προβλήματα τα οποία προέρχονταν από την άνιση κατανομή του εισοδήματος η οποία επίσης περιόριζε την δυνατότητα επίτευξης συναινέσεων στην κοινωνία. Οι επεκτεινόμενες χρηματοπιστωτικές αγορές έτσι αποτέλεσαν το αντίδοτο στις συρρικνούμενες πραγματικές αγορές. Νιώθω μάλιστα ιδιαίτερα υπερήφανος που από το 2002 επεσήμανα ότι η χρηματιστικοποίηση αποτελεί την Αχείλια πτέρνα του συστήματος, ότι το σύστημα δεν είναι βιώσιμο και η κατάρρευσή του θα ξεκινήσει με μια χρηματοπιστωτική κρίση. Όπως και συνέβη. Αυτή είναι η δική μου ερμηνεία. Γι αυτό και ο τίτλος του καινούργιου μου βιβλίου (που ακόμη δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά) είναι «Έξω από την κρίση του καπιταλισμού ή τον καπιταλισμό της κρίσης;».

Οδεύουμε σε περίοδο χάους

Σε αυτό το πλαίσιο είναι εφικτές οι μεταρρυθμίσεις;

– Δεν υπάρχει έδαφος σήμερα για επαναφορά προηγούμενων διευθετήσεων όπως η ρύθμιση των αγορών ή το κράτος πρόνοιας της μεταπολεμικής περιόδου. Οδεύουμε σε μια περίοδο χάους. Εννοώ ότι ως απόκριση στην κρίση υπάρχει μια μετακίνηση του κέντρου βάρους από την οικονομική διαχείριση στην πολιτική και τους κοινωνικούς και διεθνείς αγώνες. Το παράδειγμα της Ελλάδας από αυτή την άποψη είναι πολύ διδακτικό. Επομένως η προσπάθεια να βρεθεί μια αποδεκτή συναίνεση ακόμη και σε διεθνές επίπεδο, όπως επιχειρεί για παράδειγμα να κάνει ο Τζόζεφ Στίγκλιτς με τις διάφορες εκθέσεις του, είναι κενή περιεχομένου, είναι καταδικασμένη να αποτύχει.

Κατά την άποψή μου, επειδή παραμένω αισιόδοξος, «κοινωνικά συμβόλαια» θα πραγματοποιηθούν. Αλλά όπως συμβαίνει στην ιστορία θα είναι πολύ άνισα μεταξύ των διάφορων χωρών. Σε άλλα κράτη θα είναι πιο προωθημένα και σε άλλα λιγότερο για λόγους ιστορικούς, τοπικούς, κ.λπ. Ας δούμε την προηγούμενη μεγάλη κρίση, του ’30. Έφερε το Λαϊκό Μέτωπο στη Γαλλία, το New Deal στις ΗΠΑ και επίσης το ναζισμό. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις διακρίνεται πώς η απάντηση δεν ήταν αμιγώς οικονομική και σε πολλές περιπτώσεις, ούτε καν οικονομική. Ήταν πρώτα και κύρια πολιτική, που στη συνέχεια δημιούργησε την αντικειμενική βάση για μια οικονομική διαχείριση.

– Θα μπορούσαμε δηλαδή παραφράζοντας τη γνωστή ρήση από την εκστρατεία του Κλίντον το 1992 («είναι η οικονομία, ηλίθιοι») να λέγαμε ότι σήμερα «είναι η πολιτική» και όχι η οικονομία…

– Αυτός είναι ο τρόπος που δουλεύει η Ιστορία. Δεν λειτουργεί με ευσεβείς πόθους για τις άριστες οικονομικές επιλογές και άλλα τέτοια.

– Πως ερμηνεύετε την απάντηση στην κρίση της ΕΕ και ιδιαίτερα της Γερμανίας;

– Δεν είναι απάντηση, η στάση της συνιστά μια προσαρμογή στην κρίση. Το σύστημα εξουσίας στην Ευρώπη, η Δεξιά και οι σοσιαλδημοκράτες που έχουν μεταλλαχθεί σε σοσιαλ-φιλελεύθερους δεν ανταποκρίθηκαν στις προκλήσεις της κρίσης. Το αποκλειστικό τους μέλημα ήταν να διατηρήσουν τις κοινωνικές σχέσεις, την ισορροπία προς όφελος του μονοπωλιακού καπιταλισμού, όπως είναι σήμερα.

Ευσεβής πόθος η ρύθμιση των αγορών

– Είναι παρόλα αυτά σε εξέλιξη μια συζήτηση με πρωτοβουλία της Γερμανίας για την αυστηρότερη εφαρμογή της δημοσιονομικής ισορροπίας, για την μεταβίβαση μέρους του κόστους της χρεοκοπίας στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, κ.α., που σηματοδοτούν μια βαθύτερη αντιδραστική μετάλλαξη της ΕΕ.

– Όλα αυτά τα μέτρα για την ρύθμιση των αγορών είναι ευσεβείς πόθοι. Οι κυβερνήσεις απευθύνονται στους αφελείς για να δείξουν ότι κάνουν κάτι. Ας ζήταγαν καλύτερα από την ηγεσία της Μαφίας να γίνει τίμια. Πιο πολλά αποτελέσματα θα είχαν.

Τα μέτρα που συζητιόνται για τις χώρες με μεγάλα ελλείμματα είναι ανεφάρμοστα, γιατί όλες οι χώρες της ΕΕ έχουν υψηλά ελλείμματα. Μάλιστα τα χρέη του ιδιωτικού τομέα αυξάνονται με ταχύτερους ρυθμούς απ’ ότι τα χρέη του δημόσιου. Μάλιστα με την εμβάθυνση της κρίσης τα ελλείμματα και τα χρέη του δημοσίου θα συνεχίσουν να αυξάνονται. Οι ποινές επομένως για τους δημοσιονομικά απείθαρχους στερούνται περιεχομένου, έχουν δημαγωγικό χαρακτήρα.

Το πιο δραματικό σε όλα αυτά είναι πως ούτε και η Αριστερά έχει απάντηση. Κι αυτό δεν ισχύει μόνο για την κοινοβουλευτική Αριστερά, αλλά ακόμη και για την ριζοσπαστική που εννοεί να μην αντιλαμβάνεται ότι ο δρόμος υπέρβασης της κρίσης έγκειται στην απαλλοτρίωση του μονοπωλιακού κεφαλαίου. Τίποτε λιγότερο.

– Δεν είναι αυθαίρετο αυτό το συμπέρασμά σας; Πως προκύπτει;

– Ο μονοπωλιακός καπιταλισμός δεν είναι κάτι καινούργιο. Υπήρξε ένα πρώτο κύμα μονοπωλιακής οργάνωσης στα τέλη του 19ου αιώνα, που αναλύθηκε επαρκώς από τον Λένιν και άλλους. Όλα αυτά ήταν σωστά αλλά όχι αρκετά. Γιατί τα τελευταία χρόνια του προηγούμενου αιώνα, με την μακρά, δομική, ιστορική κρίση είχαμε ένα δεύτερο κύμα δημιουργίας μονοπωλίων, ένα νέο κύμα συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου. Το αποτέλεσμα δεν ήταν μόνο να δημιουργηθούν ορισμένα επιπλέον μονοπώλια, αλλά να αλλάξει η ποιότητά τους. Προσωπικά χρησιμοποίησα τον όρο «γενικευμένο μονοπωλιακό κεφάλαιο» για να περιγράψω αυτές τις μεταβολές. Και η σημασία εδώ έγκειται στο περιεχόμενο: ότι δηλαδή για πρώτη φορά στην ιστορία του καπιταλισμού, το μονοπωλιακό κεφάλαιο ελέγχει τα πάντα. Δείτε την πίεση που δέχονται οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, την έκταση που έχει λάβει η ανάθεση εργασιών σε τρίτους (outsourcing).

Ποιοτικές επίσης μεταβολές έχει υποστεί και η φύση της αστικής τάξης. Η αστική τάξη και το κεφάλαιο κάποτε ήταν συνώνυμα. Η αστική τάξη συγκροτήθηκε ως ιστορική τάξη με τοπικές ρίζες. Η επιχείρηση ήταν εγκατεστημένη σε ένα συγκεκριμένο σημείο, οι εργαζόμενοι προέρχονταν από εκεί γύρω, η οικογένεια του ιδιοκτήτη καταγόταν από την ίδια περιοχή, κ.α. Όλα αυτά περιέκλειαν και συνεπάγονταν με το πέρασμα του καιρού ένα είδος νομιμοποίησης, ορισμένες φορές και πατερναλιστικών σχέσεων. Αυτή η τάξη πλέον εξαφανίζεται και το κεφάλαιο γίνεται αφηρημένο. Σε ποιόν ανήκει μια τυπική επιχείρηση, όπως αυτή για παράδειγμα που παράγει τον καφέ που πίνουμε; Σε ένα αμερικανο-γερμανικό κοντσόρτιουμ που ποιος ξέρει ποιοι θα είναι οι μέτοχοί του, οι προμηθευτές του, κ.λπ.

– Και ποια είναι επομένως η αστική τάξη;

– Η αστική τάξη σήμερα είναι διάφοροι υπηρέτες του κεφαλαίου, καλοπληρωμένοι εννοείται όπως για παράδειγμα οι χρηματιστές, όχι όμως η κλασική αστική τάξη. Πρόκειται για τεράστιας έκτασης μεταβολή επειδή έχει σοβαρές συνέπειες σε πολιτικό, ιδεολογικό, πολιτιστικό και πολλά ακόμη επίπεδα. Αυτός επομένως ο τρόπος παραγωγής που έχει απαλλοτριώσει ακόμη και την αστική τάξη θα πρέπει να απαλλοτριωθεί.

Οι εθνικοποιήσεις είναι ένα πρώτο βήμα σε αυτή την διαδικασία, που δεν μπορεί να αποφευχθεί. Στη συνέχεια δε, ακολουθεί η κοινωνικοποίηση που είναι κάτι διαφορετικό. Η πρόοδος που μπορεί να επιτευχθεί σε αυτή την πορεία είναι μια μακρά ιστορική διαδικασία, δεν μπορεί όμως να αποφευχθεί το πρώτο βήμα το οποίο προανέφερα υπό την επίκληση αρνητικών εμπειριών από τις συμμετοχικές διαδικασίες που αναπτύχθηκαν στη Γερμανία ή κάτι άλλο.

Πόλεμος για τις πρώτες ύλες

-Αναφερθήκατε προηγουμένως στις πολλαπλές επιπτώσεις που έχει η αλλαγή του χαρακτήρα της αστικής τάξης. Στις διεθνείς σχέσεις και τη γεωπολιτική πως μεταφράζεται αυτή η μείζονα μεταβολή;

– Αυτό το σύστημα του γενικευμένου μονοπωλιακού καπιταλισμού αποτελεί την αντικειμενική βάση αυτού που αποκαλώ ως συλλογικό ιμπεριαλισμό της Τριάδας. Αυτό το σύστημα δεν μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς τον έλεγχο ολόκληρου του πλανήτη, δηλαδή της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής. Ο έλεγχος ασκείται μέσω της αποκλειστικής πρόσβασης στις πλουτοπαραγωγικές πηγές. Η σημασία δε αυτού του ελέγχου είναι τόσο μεγάλη ώστε η προσφυγή στους πολέμους έχει αποκτήσει το χαρακτήρα της κανονικότητας. Γι’ αυτό το λόγο, αν θέλετε, το αμερικανικό κατεστημένο επέλεξε στη θέση του πατέρα Μπους τον Κλίντον και στη θέση του υιού Μπους τον Ομπάμα, έτσι ώστε να συνεχίζουν αδιατάρακτα το στρατιωτικό έλεγχο του πλανήτη σε συνεργασία με τα νεοαποικιακά στρατεύματα του ΝΑΤΟ. Αυτή είναι η βασικότερη αλλαγή που διακρίνω στην γεωπολιτική ισορροπία κι έχει ως διακύβευμα τον έλεγχο των φυσικών πόρων (όπως πετρέλαιο, κοβάλτιο, κ.α.) από τη Δύση έτσι ώστε ανερχόμενες δυνάμεις, όπως η Βραζιλία, η Κίνα και σε εντεινόμενο βαθμό η Ινδία. Η κυριαρχία μάλιστα των δυτικών χωρών σταδιακά αμφισβητείται και υπονομεύεται από τις χώρες του Νότου, από ορισμένες χώρες για να είμαστε ακριβείς.

Ως απόρροια του προηγουμένου είναι σε εξέλιξη διάφορες φιλόδοξες πολιτικές πρωτοβουλίες, όπως η Ομάδα της Σαγκάης, με τη συμμετοχή της Ρωσίας, της Κίνας, χωρών της Κεντρικής Ασίας, του Ιράν και με τη συμμετοχή παρατηρητών από την Ινδία.

Δεν μπορεί πάντως να χαρακτηριστεί θεαματική η πρόοδος που έχει καταγραφεί στη συνεργασία τους…

-Υπάρχει μια σιωπηρή πρόοδος. Οι Κινέζοι δεν ανακοινώνουν ότι επιτυγχάνεται κι άλλες φορές λένε το αντίθετο απ’ αυτό που έχει συμβεί. Συχνά μάλιστα και με χαμόγελο.

Η επόμενη αλλαγή που διακρίνω είναι η ενοποίηση του νομισματικού και του χρηματοπιστωτικού συστήματος υπό την ηγεμονία του δολαρίου. Είμαστε μάρτυρες μιας αποσύνθεσης χωρίς ωστόσο να εξέρχεται κάτι που να είναι κατ’ ελάχιστο έστω καλύτερο. Εδώ έχουμε την διάλυση του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος για το συμφέρον περιφερειακών υπο-συστημάτων όπως αυτό της Σαγκάης, της Νότιας Αμερικής (και βλέπουμε στη συγκεκριμένη περίπτωση πλευρές της νέας νομισματικής τάξης να συνδέονται με κοινωνικά κινήματα) ή της ευρωζώνης. Η Ευρώπη βέβαια αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, κι αυτό δεν αρέσει στους Ευρωπαίους να λέγεται, δεν υπάρχει, είναι μια τεράστια φλυαρία.

Κρυπτο-φασίστας ο Ζαν Μονέ!

– Για λόγους δομικούς ή σχετικούς με τις πολιτικές δυνάμεις που ηγεμονεύουν;

– Συμβαίνει επειδή η ΕΕ δομικά κατασκευάστηκε ώστε να είναι πάντα σε μια δευτερεύουσα θέση, ένα μηδενικό! Ο Ζαν Μονέ που θεωρείται και ήταν θεμελιωτής της, δήλωνε υπερήφανος για το φιλοφασιστικό του παρελθόν. Δεν έκρυψε την αγάπη του ιδιαίτερα για τον ιταλικό φασισμό και το καθεστώς του Βισύ ούτε και τις βαθιά αντιδημοκρατικές ιδέες του. Θαύμαζε επίσης τις ΗΠΑ λόγω του ότι είχαν καταφέρει να κάνουν παράνομο τον σοσιαλισμό και να απαγορεύσουν οποιαδήποτε συζήτηση για την αναγκαιότητα της ατομικής ιδιοκτησίας. Ο Ζαν Μονέ πίστευε ότι από το ευρωπαϊκό οικοδόμημα πρέπει να ξεριζωθεί κάθε έννοια δημοκρατίας, κάθε σκέψη αντιπροσωπευτικότητας και άμεσης εκλογής και όλη η εξουσία να δοθεί αντιθέτως στους τεχνοκράτες. Το μίσος μάλιστα του βαθιά συντηρητικού ντε Γκολ προς τον φιλο-φασίστα Ζαν Μονέ είναι και ο μοναδικός λόγος που με κάνει φιλο-ντεγκολικό…

Δεν είναι επομένως ζήτημα κάποιου δημοκρατικού ελλείμματος, αλλά παντελούς έλλειψης δημοκρατίας. Κι αυτό είναι κάτι που δεν αλλάζει. Μάρτυρας το ευρω-σύνταγμα που έφτιαξε ο Ζισκάρ ντ’ Εστέν ο οποίος μάλιστα επανέλαβε τα λόγια του Μονέ: Ότι το ευρωσύνταγμα είναι πολύ καλό επειδή μοιάζει με το αμερικανικό καθώς ωθεί το σοσιαλισμό στην παρανομία. Το ευρωσύνταγμα δεν εξαφάνιζε το σοσιαλισμό αλλά και τα εθνικά κράτη για να μεταφέρει τις εξουσίες τους στο πουθενά.

Κοινή συνισταμένη όλων των παραπάνω είναι πως οι ΗΠΑ αποτελούν τον συλλογικό ηγέτη αυτού του συλλογικού ιμπεριαλισμού, καθώς είναι η μόνη δύναμη που έχει κράτος και στρατό.

Από τη στιγμή μάλιστα που τη δεκαετία του ’80 χάθηκε μια ιστορική ευκαιρία να δημιουργηθεί μεταξύ της Σουηδίας, της Γιουγκοσλαβίας και της Ελλάδας μια συμμαχία που θα κινούταν πέραν του ανατολικού και του δυτικού μπλοκ, το λεγόμενο «ευρωπαϊκό σχέδιο» πήρε νέα ώθηση με τη δημιουργία του ευρώ. Δημιουργήθηκε έτσι ένα νόμισμα χωρίς να έχει από πίσω του ένα κράτος, έστω ένα υπερεθνικό κράτος, η διαχείριση του οποίου εν τέλει πέρασε στο μονοπωλιακό κεφάλαιο.

Made in USA η ισοτιμία του ευρώ

Σε αυτή τη βάση δραστηριοποιήθηκε και το ΔΝΤ εντός της ευρωζώνης, κάτι που θα θεωρούταν αδιανόητο μέχρι πριν πολύ λίγα χρόνια;

-Ακριβώς. Δεν υφίσταται καμιά αντίθεση. Αυτός είναι ο συλλογικός καπιταλισμός. Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η καταστροφή. Βλέποντας το δολάριο και το ευρώ διακρίνεις μια εντελώς ασύμμετρη κατάσταση. Το μέγεθος του ευρωπαϊκού ΑΕΠ ή του πληθυσμού της ευρωζώνης, όπως ισχυρίζονται πολλοί, δεν δηλώνουν το παραμικρό για την ισχύ του ευρώ. Οι Αμερικάνοι αποφασίζουν για την συναλλαγματική ισοτιμία του ευρωπαϊκού κοινού νομίσματος, ορίζοντας την ισοτιμία του δολαρίου. Δηλαδή η Ουάσινγκτον μονομερώς επιλέγει ένα φθηνό δολάριο και βρίσκεται τότε η ευρωζώνη με ένα ισχυρό ευρώ και αντίστροφα.

– Ποια είναι η επόμενη μέρα της τρέχουσας κρίσης;

-Οι ισχυροί της ΕΕ θα μεταφέρουν όλο και μεγαλύτερο μέρους του κόστους στους αδυνάτους. Καθόλου τυχαίο δεν ήταν όλα αυτά τα χρόνια το ενδιαφέρον της Γερμανίας να εντάξει στην ΕΕ μικρά και αδύνατα κράτη, επιβάλλοντας το ένα κύμα διεύρυνσης μετά το άλλο. Είναι μια διαδικασία που στο νέο μου βιβλίο την περιγράφω ως «Λατινοαμερικανοποίηση» της Ευρώπης. Στην Ελλάδα ωστόσο τα προγράμματα λιτότητας που επιβάλλονται σε όλη την ΕΕ θα αποδειχθούν πολύ πιο καταστροφικά κοινωνικά απ’ ότι θα είναι στην Γερμανία, για παράδειγμα, χωρίς να υποτιμάω τις δραματικές συνέπειες που θα έχουν κι εκεί. Υπογραμμίζω όμως τις εφιαλτικές συνέπειες που θα δεχθούν χώρες όπως η Ελλάδα. Μια ματιά στη Λετονία αρκεί. Οι ναζιστικές ορδές κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο δεν προκάλεσαν τόσο πόνο…