Νορβηγία: Κι ο πιστωτής υπεύθυνος για τα χρέη! (Επίκαιρα 19-25/9/2013)

Gina Ekholt 3Νέα δεδομένα στα θέματα του δημόσιου χρέους, επί ευρωπαϊκού μάλιστα εδάφους, δημιουργεί η απόφαση της νορβηγικής κυβέρνησης να ξεκινήσει στις 15 Αυγούστου 2013 επίσημο λογιστικό έλεγχο για το κατά πόσο είναι νόμιμο το δημόσιο χρέος που της οφείλουν μια σειρά κυβερνήσεις αναπτυσσόμενων χωρών. Το «νέο» που εισάγει η κυβέρνηση της Νορβηγίας αφορά την ευθύνη του πιστωτή. Επίσης, την ηθική υποχρέωση που έχει ο πιστωτής να αποδείξει ότι το χρέος που του οφείλουν άλλες κυβερνήσεις είναι νόμιμο! Πρόκειται για ένα μεγάλο βήμα προς τα μπρος που αν εφαρμοστεί κι από άλλες κυβερνήσεις μπορεί να σηματοδοτήσει μια ριζική ανατροπή στον χάρτη του χρέους όπως έχει διαμορφωθεί στη ευρωζώνη σε βάρος των περιφερειακών χωρών οι οποίες έχουν μετατραπεί σε αποικίες χρέους προς όφελος των χωρών του κέντρου που τις απομυζούν. Ας φανταστούμε για παράδειγμα τις συνέπειες που θα είχε ένας λογιστικός έλεγχος για το χρέος που οφείλει η Ελλάδα στη Γερμανία όταν θα εξέταζε τη συμβατότητα με το διεθνές δίκαιο των δύο δανειακών συμβάσεων με τις οποίες η Ελλάδα δέθηκε χειροπόδαρα ή την δυνατότητα συμψηφισμού των όσων οφείλει η Ελλάδα σήμερα με τα (πολλαπλάσια σε αξία!) ποσά που οφείλει η Γερμανία στην Ελλάδα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αναμφισβήτητα, η κίνηση της Νορβηγίας δυσχεραίνει τη θέση της Γερμανίας και των άλλων χωρών που έχουν δανειοδοτήσει την Ελλάδα για να σώσουν τις τράπεζές τους. Επίσης δίνει νέα ερείσματα στις χώρες που αντιμετωπίσουν κρίση χρέους να ζητήσουν λογιστικό έλεγχο του χρέους ως ένα μέσο για την διαγραφή μέρους ή ακόμη και όλου του δημόσιου χρέους τους.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΛΕΩΝΙΔΑ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗ

Για το θέμα μιλήσαμε με την Γκίνα Έκχολτ, διευθύντρια του Νορβηγικού Συνασπισμού για την Διαγραφή του Χρέους, που έχει εξειδίκευση σε θέματα δημόσιου χρέους και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Όσλο.

–      Τι έχει πετύχει μέχρι τώρα ο Νορβηγικός Συνασπισμός για την Διαγραφή του Χρέους;

–      Ο Νορβηγικός Συνασπισμός για την Διαγραφή του Χρέους (SLUG) ιδρύθηκε το 1994. Είναι ένας συνασπισμός περισσότερων από 40 Νορβηγικών οργανώσεων που μάχεται σε εθνικό και διεθνές επίπεδο για να επιβληθεί δικαιοσύνη στο χρέος των αναπτυσσόμενων χωρών. Εργαζόμαστε για την ακύρωση του μη νομιμοποιημένου και μη βιώσιμου χρέους.

Μη νομιμοποιημένο καλούμε το χρέος που είναι αποτέλεσμα ανεύθυνου δανεισμού σε μη νομιμοποιημένα καθεστώτα. Εδώ περιλαμβάνονται περιπτώσεις εκ των προτέρων γνωστού δανεισμού σε διεφθαρμένες κυβερνήσεις για πολιτικούς λόγους και χωρίς να υπάρχει διαβεβαίωση ότι τα δάνεια θα ωφελήσουν τον λαό της χώρας. Μη νομιμοποιημένο χρέος μπορεί επίσης να προκύψει από ανεύθυνα έργα που απέτυχαν να υπηρετήσουν έναν ευρύτερο σκοπό ή προκάλεσαν ζημιά στο λαό ή το περιβάλλον. Προσπαθούμε να αποκαλύψουμε περιπτώσεις μη νομιμοποιημένου χρέους και πιστεύουμε ότι κάθε τέτοιο χρέος πρέπει να διαγραφεί.

Οι πληρωμές για την εξυπηρέτηση του χρέους απομυζούν πόρους τους οποίους οι εξαθλιωμένες χώρες θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν για να διασφαλίσουν τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα του πληθυσμού τους. Την ίδια ώρα που όλος ο κόσμος δίνει 141 δις. δολ. σε βοήθεια στις αναπτυσσόμενες χώρες ετησίως, οι ίδιες αυτές χώρες πληρώνουν 464 δισ. δολ. για εξυπηρέτηση δανείων. Αυτό σημαίνει ότι η ροή του χρήματος είναι από το Νότο προς το Βορρά. Η δική μας προσπάθεια είναι να ανακόψουμε και να αντιστρέψουμε αυτή την ροή του χρήματος μέσω της εφαρμογής των αρχών του υπεύθυνου δανεισμού και της δημιουργίας ενός δίκαιου και διαφανούς διεθνούς σχετικού μηχανισμού.

Οι σημαντικότερες επιτυχίες εδώ στη Νορβηγία στην κατεύθυνση επιβολής δικαιοσύνης στο θέμα του χρέους επήλθαν το 2007 με την ακύρωση χρέους που είχε δημιουργηθεί από μια σειρά αποτυχημένων κυβερνητικών προγραμμάτων τη δεκαετία του 1970 στο πλαίσιο της Εκστρατείας Εξαγωγής Πλοίων. Η κυβέρνηση της Νορβηγίας ακύρωσε τα χρέη στη βάση της συνυπευθυνότητας, μονομερώς και χωρίς να το χαρακτηρίσει ως αναπτυξιακή βοήθεια.

Τώρα, έξι χρόνια μετά, η κυβέρνηση ξεκίνησε έναν επίσημο λογιστικό έλεγχο για να εξετάσει αν υπάρχει επιπλέον χρέος από αναπτυσσόμενες χώρες που να οφείλεται στη Νορβηγία το οποίο προέρχεται από ανεύθυνο δανεισμό. Πρόκειται για καινοτόμα εξέλιξη καθώς είναι η πρώτη φορά που ένας τέτοιος λογιστικός έλεγχος ξεκινάει από πιστωτή. Έτσι «σπάει» η ιστορική παράδοση που εναποθέτει όλη την ευθύνη για τα χρέη στον δανειολήπτη. Καθώς ορισμένες αναπτυσσόμενες χώρες υποφέρουν από μη βιώσιμα χρέη, ο λογιστικός έλεγχος στη Νορβηγία χαρακτηρίζεται ως μια ευχάριστη πρωτοβουλία απ’ όσους παλεύουν για την μεταρρύθμιση  της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής και την εξάλειψη της φτώχειας.

–      Ποια άλλα βήματα έχει κάνει η κυβέρνηση της Νορβηγίας σε διεθνές επίπεδο για το θέμα του χρέους;

–      Πέραν των όσων προανέφερα, η κυβέρνηση της Νορβηγίας βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των προσπαθειών για την προώθηση του υπεύθυνου δανεισμού. Ο λογιστικός έλεγχος πραγματοποιήθηκε από μια χρηματοπιστωτική εταιρεία που εξέτασε ενδελεχώς 33 συμφωνίες εμπορικών πιστώσεων από το 1970 ως το 2000 προκειμένου να αξιολογήσει αν ήταν σε συμφωνία με τις εθνικές οδηγίες και τις αρχές προώθησης υπεύθυνου δανεισμού όπως πρόσφατα συμφωνήθηκαν στο πλαίσιο του Συνεδρίου των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη (UNCTAD). Η Νορβηγία υποστήριξε αυτές τις αρχές και ο λογιστικός έλεγχος ήταν η πρώτη συγκεκριμένη χρήση αυτών των αρχών.

Η Νορβηγία επίσης έχει στηρίξει την τρέχουσα δουλειά της UNCTAD για την δημιουργία ενός μηχανισμού επίλυσης των κρίσεων χρέους. Καθώς πολλές χώρες επιβαρύνονται από απεχθή και μη βιώσιμα χρέη, η προσπάθεια συγκρότησης ενός νέου, δίκαιου και ανεξάρτητου μηχανισμού επίλυσης κρίσεων χρέους είναι κρίσιμη για την αντιμετώπιση των τρεχουσών κρίσεων.

–      Στο πλαίσιο του λογιστικού ελέγχου που ξεκινήσατε πρόσφατα με επίκεντρο τις δανειακές συμβάσεις που υπέγραψε η Νορβηγία με την Ινδονησία τι είναι ακριβώς αυτό που ζητάτε;

–      Στο επίκεντρο του λογιστικού ελέγχου που εξέτασε 33 συμφωνίες εμπορικών πιστώσεων μεταξύ 1970 και 2000 βρέθηκαν χώρες όπως η Ινδονησία, η Μιανμάρ, η Αίγυπτος, το Πακιστάν, το Σουδάν, η Ζιμπάμπουε και η Σομαλία.  Η έρευνα της δικής μας επιτροπής (SLUG) αξιολογεί συγκεκριμένα αιτήματα από την Ινδονησία, την Αίγυπτο και την Μιανμάρ για να αξιολογήσει κατά πόσο η Νορβηγία λειτούργησε ως υπεύθυνος δανειστής.

Στην περίπτωση της Ινδονησίας, έχουμε εξετάσει δύο έργα που περιελάμβαναν πώληση περιβαλλοντικής τεχνολογίας σε αυτή τη χώρα στα μέσα της δεκαετίας του ’90. Στην έκθεση με τίτλο «Είναι το χρέος της Ινδονησίας στη Νορβηγία μη νομιμοποιημένο;»  (2009) αυτά τα έργα περιγράφονταν ως αποτυχημένα καθώς οι Νορβηγοί εξαγωγείς απέτυχαν να ανταποκριθούν στους όρους των συμβολαίων. Αντί για ένα αιολικό πάρκο και μια τεχνολογία που θα παρακολουθεί τις αλλαγές στο θαλάσσιο περιβάλλον, ο λαός της Ινδονησίας έμεινε με χρέη από τα συγκεκριμένα έργα που ποτέ δεν απέδωσαν αναπτυξιακά οφέλη και τα οποία είχαν συναφθεί με το καθεστώς του Σουχάρτο που δεν έχαιρε καμιάς νομιμοποίησης. Αυτά τα έργα αντικατοπτρίζουν χαρακτηριστικές αδυναμίες στους μηχανισμούς που επέτρεψαν την ανάληψη των έργων και την έλλειψη ενός κατάλληλου μηχανισμού που να δίνει λύσεις όταν οι Νορβηγοί εξαγωγείς αποτυγχάνουν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Το χρέος της Ινδονησίας που προκύπτει από αυτά τα έργα είναι πασιφανώς μη νομιμοποιημένο. Τα δάνεια που χορηγήθηκαν στο καταπιεστικό και μη νομιμοποιημένο καθεστώς του Σουχάρτο περιελάμβαναν παραβιάσεις στην εκτίμηση κινδύνου, ενώ και για τα δύο έργα υπήρξε πεντακάθαρη αθέτηση του συμβολαίου, καθώς οι Νορβηγοί εξαγωγείς ουδέποτε παρέδωσαν αυτά που είχαν συμφωνήσει. Γι’ αυτούς τους λόγους πιστεύουμε ότι τα χρέη στην Ινδονησία πρέπει να ακυρωθούν.

–      Ελπίζετε ότι η κυβέρνησή σας θα δεχτεί τα συμπεράσματα και τις προτάσεις σας;
– Ελπίζουμε ότι η κυβέρνηση της Νορβηγίας θα παραγράψει απαιτήσεις που προέρχονται από ανεύθυνο δανεισμό, περιλαμβανομένων των χρεών της Ινδονησίας. Ελπίζουμε επίσης ότι η κυβέρνηση θα εφαρμόσει τις αρχές της UNCTAD, όπως ερμηνεύονται στην έκθεσή μας, για όλες τις μορφές δανεισμού περιλαμβανομένου κι αυτού που αφορά κρατικά ομόλογα. Η Νορβηγία θα πρέπει επίσης να αξιοποιήσει την συμμετοχή της σε πολυμερείς αναπτυξιακές τράπεζες για να προάγει την συμμόρφωσή τους με τις αρχές της ευθύνης στις χρηματοοικονομικές δραστηριότητες.  Είμαστε δε στην ευχάριστη θέση να ανακοινώσουμε ότι η κυβέρνηση της Νορβηγίας μαζί με μας, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο για το Χρέος και την Ανάπτυξη (Eurodad), και την αμερικάνικη πρωτοβουλία Jubilee USA φιλοξενούν στην ετήσια γενική συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο μια εκδήλωση που προβάλει σε διεθνές επίπεδο τον λογιστικό έλεγχο της Νορβηγίας. Επίσης θα συζητηθούν οι αρχές του ΟΗΕ για υπεύθυνο δανεισμό και μηχανισμό επίλυσης κρίσεων χρέους.

–      Πιστεύεις ότι οι αρχές του ΟΗΕ για τον υπεύθυνο δανεισμό πρέπει να γίνονται σεβαστές σε κάθε δανειακή σύμβαση;

–      Για να είμαστε σαφείς οι αρχές του ΟΗΕ δεν σηματοδότησαν και κάποια επανάσταση με την εισαγωγή τους το 2012. Παρόλα αυτά, το γεγονός ότι τέτοιες διεθνείς αρχές ορίστηκαν κι έχουν εισαχθεί είναι ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση πιο υπεύθυνων πρακτικών δανεισμού. Οι αρχές αναγνωρίζουν τις ευθύνες του δανειστή, κάτι που αποτελεί μια θετική εξέλιξη. Πολλές από τις αρχές στοχεύουν στην επίτευξη διαφάνειας και λογοδοσίας εκ μέρους τόσο του δανειστή όσο και του δανειολήπτη. Μπορούν επομένως να συμβάλουν σε πιο υπεύθυνο δανεισμό.

Η UNCTAD αυτή την περίοδο εργάζεται στη κατεύθυνση συγκέντρωσης ευρείας υποστήριξης γι’ αυτές τις αρχές. Μέχρι στιγμής 13 χώρες τις έχουν υιοθετήσει: Αργεντινή, Βραζιλία, Καμερούν, Κολομβία, Γκαμπόν, Γερμανία, Ονδούρα, Ιταλία, Νεπάλ, Νορβηγία, Μαυριτανία, Μαρόκο και Παραγουάη. Για να λειτουργήσουν και να εμπεδωθούν είναι αναγκαίο ακόμη περισσότερο χώρες να αναγνωρίσουν αυτές τις αρχές και να δηλώσουν δημόσια ότι σκοπεύουν να τις εφαρμόσουν.

Δυστυχώς οι αρχές δεν είναι δεσμευτικές κι έτσι κράτη που δεν συμμορφώνονται με αυτές δεν μπορούν να υποστούν κυρώσεις. Ελπίζουμε όμως ότι με τον καιρό αυτές οι αρχές θα αποκτήσουν πιο δεσμευτικό χαρακτήρα και θα εφαρμοστούν σε διμερή και πολυμερή συμβόλαια δανεισμού.

–      Σήμερα, τι σηματοδοτεί πρακτικά στις σχέσεις μεταξύ πιστωτών και οφειλετών η έννοια της ευθύνης του πιστωτή;

–      Με το πέρασμα των χρόνων η απόλυτη ευθύνη για τα χρέη βαραίνει την πλευρά του οφειλέτη. Ο όρος συνευθύνη του πιστωτή δημιουργεί ένα ρήγμα με την ιδέα ότι ο οφειλέτης είναι υπεύθυνος για το χρέος, ακόμη και για το επαχθές και το μη βιώσιμο. Στην ευθύνη του πιστωτή περιλαμβάνεται η διενέργεια λογιστικών ελέγχων για να επιβεβαιωθεί ότι δεν λαμβάνουν πληρωμές επί μη νομιμοποιημένου χρέους, η διαγραφή απαιτήσεων που μπορεί να προέρχονται από ανεύθυνο δανεισμό και η εφαρμογή των αρχών του υπεύθυνου δανεισμού σε κάθε μορφή δανεισμού.

–      Και στην Ελλάδα επίσης έχει κατατεθεί το αίτημα σχηματισμού επιτροπής λογιστικού ελέγχου ως ένα μέσο για την ακύρωση τουλάχιστον ενός μέρους του δημόσιου χρέους. Οι ελληνικές κυβερνήσεις έχουν απορρίψει το αίτημα λέγοντας ότι είναι θέμα τιμής για την Ελλάδα να αποπληρώσει το χρέος της. Στην πράξη έχουν εκχωρήσει κάθε δικαίωμα ρύθμισης του χρέους στους πιστωτές με αποτέλεσμα έπειτα από δύο μίνι αναδιαρθρώσεις (3.2011 και 11.2012) και μια γιγαντιαίων διαστάσεων (3.2012) να είναι ακόμη μη βιώσιμο, ενώ είναι ξανά στο τραπέζι η συζήτηση για ένα νέο κούρεμα. Πιστεύεις ότι το αίτημα του λογιστικού ελέγχου εφαρμόζεται μόνο στις αναπτυσσόμενες χώρες;

–      Πιστεύω ότι οι λογιστικοί έλεγχοι είναι ένα σημαντικό εργαλείο τόσο για τις αναπτυγμένες όσο και για τις αναπτυσσόμενες χώρες, όπως επίσης τόσο για τις χώρες-χρεώστες όσο και για τις χώρες-πιστωτές προκειμένου να αποσαφηνίσουν ποια δάνεια είναι νομιμοποιημένα. Όλα τα μέρη θα πρέπει να συμφωνήσουν σε λογιστικούς ελέγχους σε συμφωνία με τις αρχές του υπεύθυνου δανεισμού προκειμένου να κάνουν καθαρό ότι δεν εισπράττουν πληρωμές από μη νομιμοποιημένα χρέη.

ΡΙΚΑΡΝΤΟ ΠΑΤΙΝΙΟ, ΥΠΕΞ Ισημερινού: «Καμία συνέπεια από την παύση πληρωμών» (Επίκαιρα, 31.5.12))

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟΝ ΙΣΗΜΕΡΙΝΟ

Καμία τιμωρία δεν επιφύλαξαν οι αγορές στην κυβέρνηση του Ραφαέλ Κορέα που αρνήθηκε να πληρώσει το δημόσιο χρέος, τονίζει με κάθε σαφήνεια στα Επίκαιρα ο υπουργός Εξωτερικών του Ισημερινού, Ρικάρδο Πατίνιο. Οικονομολόγος ο ίδιος, με ακαδημαϊκή καριέρα και ιδιαίτερη δράση ενάντια στο δημόσιο χρέος πριν αναλάβει τα καθήκοντα του επικεφαλής της διπλωματίας, ο Ρικάρδο Πατίνιο δείχνει τον δρόμο που οφείλει να ακολουθήσει κάθε κυβέρνηση για να καλύψει τις χρηματοδοτικές της ανάγκες, γλιτώνοντας τη θηλιά των χρηματοπιστωτικών αγορών: τον εσωτερικό δανεισμό!

Τα μεγάλα κοινωνικά επιτεύγματα του Ισημερινού (που ανέκαθεν διακρινόταν για το βάθος των κοινωνικών αντιθέσεων) κατά την τελευταία τριετία, από την εποχή δηλαδή που αρνήθηκε να εξυπηρετήσει μέρος του δημόσιου χρέους αξιοποιώντας το έργο της επιτροπής λογιστικού ελέγχου, αποτελούν την πιο τρανταχτή απόδειξη για το τεράστιο όφελος που έχει να αποκομίσει η χώρα από την στάση πληρωμών. Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους, δείχνοντας ότι οι πόροι που εξοικονομήθηκαν στράφηκαν στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής, όταν πριν η κοινωνική πολιτική είχε θυσιαστεί στο βωμό της εξυπηρέτησης του χρέους, όπως συμβαίνει σήμερα και στην Ελλάδα: Στον Ισημερινό, η φτώχεια έχει μειωθεί κάθετα καθώς ενώ το 2006 έπληττε το 38%, τώρα πλήττει το 33%. Οι εισοδηματικές ανισότητες έχουν περιοριστεί με το φτωχότερο 40% να αυξάνει την συμμετοχή του στο εθνικό εισόδημα από 10,7% το 2006 στο 11,9% το 2010 και το πλουσιότερο 10% να μειώνει τη συμμετοχή του από 42,7% στο 39% την ίδια περίοδο. Οι επενδύσεις στην παιδεία έχουν αυξηθεί σχεδόν τέσσερις φορές. Ενώ την περίοδο 2003-2006 είχαν δοθεί 235 εκ. δολ., από το 2007 έως το 2010 δόθηκαν 940,7. Το ποσοστό συμμετοχής στην βασική εκπαίδευση αυξήθηκε από 91,2% σε 94,8%, ο αριθμός των δωρεάν βιβλίων που μοιράζονται στους μαθητές έχει υπερδιπλασιαστεί, το ποσοστό εγγραφών στα πανεπιστήμια από νέους που ανήκουν στο φτωχότερο 40% έχει διπλασιαστεί (από 8% σε 16%) την ίδια ώρα που το ποσοστό της παιδικής εργασίας έχει πέσει στο μισό σε σχέση με το επίπεδο του 2007 (26%). Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης αγκαλιάζει όλο και περισσότερους εργαζόμενους, με τις επίσημες μετρήσεις να υπολογίζουν τους ασφαλισμένους στο 55,1% τον Δεκέμβρη του 2010 όταν πριν τρία χρόνια ήταν μόνο το 39,2%, ενώ «υπό διωγμό» βρίσκονται κάθε λογής ελαστικές σχέσεις εργασίας και εξωτερικές αναθέσεις, με το ποσοστό των σταθερά κι επίσημα απασχολουμένων να αυξάνει σταθερά. Σε όλη τη χώρα βρίσκεται σε εξέλιξη ένα πρόγραμμα κατασκευής οδικών αξόνων που αναβαθμίζει τις υποδομές και λειτουργεί ως αιμοδότης στην υπόλοιπη οικονομία, επιτρέποντας μεταξύ άλλων να τερματιστεί το κύμα φυγής Εκουαδορένιων στο εξωτερικό προς αναζήτηση δουλειάς. Πλέον η τάση έχει αντιστραφεί και χιλιάδες νέοι άνθρωποι επιστρέφουν στην πατρίδα τους από την μετανάστευση. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η προσπάθεια απεξάρτησης της χώρας από το πετρέλαιο όπως δείχνει το γεγονός ότι ενώ τα έσοδα από το πετρέλαιο την περίοδο 2001-2005 αντιπροσώπευαν το 31%, τα τελευταία χρόνια αντιπροσωπεύουν μόνο το 26%. Κατά συνέπεια ένα επιχείρημα που διατυπώνεται συχνά υποστηρίζοντας ότι η παύση πληρωμών (έστω κι αυτού του μέρους κι όχι όλου του δημόσιου χρέους) ήταν δυνατή λόγω της πλημμυρίδας ρευστού που αφήνουν οι εξαγωγές πετρελαίου δεν ισχύει. Διευκόλυνε μεν την πολιτική απόφαση για παύση πληρωμών, τίποτε όμως παραπάνω…

Ας δώσουμε όμως τον λόγο στον ίδιο τον υπουργό Εξωτερικών του Ισημερινού, Ρικάρντο Πατίνιο, που εξηγεί ότι όλα όσα λέγονται για δραματικές συνέπειες και τιμωρία των αγορών από μια πιθανή παύση πληρωμών είναι αυθαιρεσίες…

–      Κύριε υπουργέ, λέγεται συχνά στην Ελλάδα πως αν η κυβέρνηση προβεί σε παύση πληρωμών του δημόσιου χρέους απέναντι στους πιστωτές της τότε θα αντιμετωπίσει την διεθνή απομόνωση. Ποια είναι η εμπειρία του Ισημερινού, σε αυτό το θέμα;

–      Με αυτή την απειλή διατηρήθηκε επί δεκαετίες η καθυπόταξη στα συμφέροντα των χρηματοπιστωτικών κέντρων και των επιχειρήσεων που μηχανορραφούσαν παρά τον εμφανή χαρακτήρα των ενδείξεων παρανομίας του χρέους. Αυτή η πίεση αντιμετωπίστηκε στον Ισημερινό με την επιτροπή λογιστικού ελέγχου και τις αδιάψευστες αποδείξεις που παρουσιάστηκαν κι οι οποίες επέτρεψαν την παύση πληρωμών στο δημόσιο χρέος που οφειλόταν σε ιδιώτες, πριν καν ακόμη την ολοκλήρωση και παράδοση του λογιστικού ελέγχου. Δεν υπήρξε καμία άμεση αντίδραση, ούτε εχθρικές ενέργειες ενάντια στην χώρα, δεδομένης της ομόθυμης πίστης και πλατιάς υποστήριξης της εθνικής κυβέρνησης και της κοινωνίας των πολιτών απέναντι στην διαδικασία έρευνας του δημόσιου χρέους και των αποτελεσμάτων της. Επίσης συνέβαλε κι η πρόσκληση σε δημοπρασία που πραγματοποιήθηκε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.

–      Λέγεται επίσης στην Ελλάδα ότι στο μέλλον οι αγορές θα εκδικηθούν την χώρα που προέβη σε παύση πληρωμών. Συνέβη κάτι τέτοιο στην περίπτωση του Ισημερινού;

–      Δεν υπήρξε καμία τιμωρία! Το μόνο που υπήρξε ήταν η ευνοϊκή γνώμη της Γουόλ Στριτ σε σχέση με τον χρηματοπιστωτικό μηχανισμό που αξιοποίησε η κυβέρνηση για να επαναγοράσει σχεδόν ολόκληρο το δημόσιο χρέος απέναντι σε ιδιώτες, σε σημαντικά μειωμένες τιμές, όπως συνέβη με την δημοπρασία των αποκαλούμενων ομολόγων Γκλομπάλ, που έληγαν το 2012 και το 2030.

–      Ας έρθουμε στο σήμερα. Με ποιο τρόπο η κυβέρνηση καλύπτει τις χρηματοδοτικές ανάγκες της; Έχει τη δυνατότητα να δανειστεί, να εκδώσει ομόλογα και να ζητήσει χρήματα από τις αγορές;

–      Τα δημόσια έσοδα από την φορολογία και τις εξαγωγές πετρελαίου έχουν αυξηθεί ταχύτερα από την οικονομία, οπότε οι απαιτήσεις για νέο δανεισμό είναι σχετικά μικρές. Η κυβέρνηση προβαίνει σε διμερή δανεισμό από πολυμερείς οργανισμούς, όπως η Αναπτυξιακή Τράπεζα της Λατινικής Αμερικής (CAF) και η Διαμερικανική Τράπεζα Λατινικής Αμερικής (BID), αλλά και σε διμερή δάνεια από χώρες όπως η Κίνα, χωρίς όμως να αποδέχεται όρους και άλλους καταναγκασμούς που καταγγέλθηκαν από την επιτροπή λογιστικού ελέγχου. Οι εκδόσεις ομολόγων τα τελευταία χρόνια απευθύνονται στην εσωτερική αγορά, κάτι που έχει επιτρέψει την έγκαιρη κάλυψη των χρηματοδοτικών αναγκών και την αύξηση των κερδών των εγχώριων αποταμιευτών. Σύμφωνα με τις επίσημες στατιστικές, όλα αυτά τα χρόνια δεν έχουν υπάρξει εκδόσεις ομολόγων στις διεθνείς αγορές.

–      Μπορείτε να μας περιγράψετε την άμεση αντίδραση των αγορών; Πληρώθηκαν για παράδειγμα τα συμβόλαια πιστωτικού κινδύνου (CDS);

–      Στην περίπτωση του Ισημερινού δεν υπήρχε λόγος για την πληρωμή των CDS επειδή υπήρξαν ανακοινώσεις για λύσεις όπως αυτή που σας ανέφερα, σε σύντομο χρονικό διάστημα. Επιπλέον πιστεύω ότι η χρηματοπιστωτική κρίση διατηρούσε την αγορά σε αναμονή.

–      Ποιοί είναι οι στόχοι και οι προϋποθέσεις για την επιτυχή ολοκλήρωση του φιλόδοξου σχεδίου σας για μια νέα χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική στη Λατινική Αμερική χωρίς την παρουσία του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας;

–      Δεδομένης της κρίσιμης κατάστασης των διεθνών χρηματοπιστωτικών οργανισμών προτείνεται η «περιφεροποίηση» των χρηματοπιστωτικών δομών που θα επιτρέψουν την ολοκλήρωση και την ενοποίηση των κρατών – μελών, την προώθηση της αποταμίευσης και της πίστωσης σε επίπεδο περιφερειακό και την εξομάλυνση των χρηματοπιστωτικών σχέσεων στον κόσμο.

Η νέα αρχιτεκτονική θα αποτελείται από ένα Ταμείο Νομισματικής Σταθεροποίησης, μια Τράπεζα Περιφερειακής Ανάπτυξης και μια Νομισματική Ένωση του Νότου, σε ένα πλαίσιο διαφάνειας και λογοδοσίας.

Λογιστικός έλεγχος του χρέους: υπό ποιούς όρους και με ποιό στόχο (Επίκαιρα, 10 Μαΐου 2012)

Στην επικαιρότητα επανήλθε το αίτημα συγκρότησης επιτροπής λογιστικού ελέγχου που θα ανοίξει τα βιβλία του δημόσιου χρέους με αφορμή τις πέντε προτάσεις που κατέθεσε ο επικεφαλής του ΣΥΡΙΖΑ, Αλέξης Τσίπρας, παραλαμβάνοντας την διερευνητική εντολή για τον σχηματισμό κυβέρνησης από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Πρόκειται για ένα αίτημα που μέχρι στιγμής έχει συναντήσει την θερμή ανταπόκριση της ελληνικής κοινωνίας. Ήδη, η Πρωτοβουλία για τη Συγκρότηση Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που ιδρύθηκε τον Μάρτιο του 2011, με ακριβώς αυτό το στόχο, έχει συγκεντρώσει περισσότερες από 60.000 υπογραφές σε ψήφισμα με το οποίο ζητά τον σχηματισμό μιας τέτοιας επιτροπής, που θα είναι ανεξάρτητη, διεθνής και θα λογοδοτεί στην κοινωνία. Το αίτημα είχε υποστηριχθεί κι από πολλές διεθνείς προσωπικότητες. Από την ιδρυτική της μάλιστα συνέντευξη η Πρωτοβουλία είχε αποκλείσει το ενδεχόμενο να εκφυλισθεί σε Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής γιατί το αποτέλεσμα θα ήταν το κουκούλωμα των αλλεπάλληλων σκανδάλων τα οποία συνοδεύουν την έκρηξη του ελληνικού δημόσιου χρέους. Επίσης είχε ειπωθεί με σαφήνεια ότι το αίτημα δεν απευθυνόταν στην τότε κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου, δεδομένου του καθόλου …έντιμου πρότερου βίου της. Κανείς εκ των ιδρυτών της Πρωτοβουλίας δεν ήθελε να χρησιμοποιηθεί η πρόταση του λογιστικού ελέγχου από την κυβέρνηση και τους πιστωτές ως ένα μέσο νομιμοποίησης των απαιτήσεων των δανειστών.

Ο ριζοσπαστικός χαρακτήρας του αιτήματος φάνηκε πολύ γρήγορα από την απροθυμία του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ να υιοθετήσουν το αίτημα, υπό οποιαδήποτε εκδοχή ή ερμηνεία του. Αντίθετα με ό,τι συνέβη στην αντίπερα πολιτική όχθη όπου οι περισσότεροι πολιτικοί χώροι οι οποίοι τάσσονται κατά του Μνημονίου το υιοθέτησαν, παραλλάσσοντας και προσαρμόζοντάς το στο δικό τους πρόγραμμα. Συνηθισμένα πράγματα… Ωστόσο, για την Πρωτοβουλία Συγκρότησης της Επιτροπής είναι δεδομένο ότι το αίτημα της ΕΛΕ συμβαδίζει και αλληλοσυμπληρώνεται με το αίτημα παύσης πληρωμών και διαγραφής του μεγαλύτερου μέρους ή όλου του δημόσιου χρέους.

Ο ισχυρισμός αυτός (περί παύσης πληρωμών και διαγραφής του χρέους) όσο ακραίος κι αν ακούγεται, θεμελιώθηκε πριν λίγους μήνες σε δημόσια εκδήλωση στην ΕΣΗΕΑ όπου παρουσιάστηκε μέρος της ερευνητικής δουλειάς που ήδη γίνεται εθελοντικά στο πλαίσιο της ΕΛΕ από δευτερογενές φυσικά υλικό και χωρίς πρόσβαση σε επίσημα έγγραφα. Ειδικότερα, η παρουσίαση του κεφαλαίου που αφορά τα χρήματα τα οποία οφείλει να καταβάλει στην Ελλάδα η κυβέρνηση της Άνγκελα Μέρκελ στο πλαίσιο του κατοχικού δανείου και των γερμανικών επανορθώσεων από την εποχή της ναζιστικής κατοχής (με τη βοήθεια στοιχείων που έχει συγκεντρώσει και επεξεργαστεί επιτροπή της οποίας ηγείται ο Μανόλης Γλέζος) έδειξε ότι οποιαδήποτε συζήτηση για τις οικονομικές σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας οφείλει να ξεκινά από τα ποσά που μας οφείλει η Γερμανία. Κι αυτά είναι σχεδόν δύο φορές όσο το ελληνικό δημόσιο χρέος. Κατ’ επέκταση, οποιαδήποτε ανησυχία μην τυχόν και ο λογιστικός έλεγχος καταλήξει ότι η Ελλάδα τελικά χρωστάει και πρέπει να πληρώσει είναι πέρα για πέρα αβάσιμη!

Ωστόσο, επιχειρήματα για την ανακήρυξη μεγάλου μέρους του δημόσιου χρέους ως παράνομου ή αντισυνταγματικού, που θα επιτρέψει την μη πληρωμή του, γεννάει και η δυσάρεστη και πολλαπλά αρνητική εξέλιξη της πρόσφατης αναδιάρθρωσης του ελληνικού δημόσιου χρέους (PSI). Όπως συνέβη με το πρώτο δάνειο των 110 δις. ευρώ έτσι και με το δεύτερο δάνειο των 109 δισ. ευρώ από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας και των 28 δις. από το ΔΝΤ υπάρχει πλήθος ενδείξεων ότι οι σχετικές δανειακές συμβάσεις είναι στον …αέρα. Η πρώτη κατ’ αρχήν δεν έχει καν ψηφισθεί από την Βουλή γιατί η κυβέρνηση του Γιώργου Παπανδρέου ήξερε πως δεν είχε την απαιτούμενη αυξημένη πλειοψηφία των 180 εδρών. Ήταν η εποχή που η Νέα Δημοκρατία αντιπάλευε το Μνημόνιο, αυξάνοντας την επιρροή της στην ελληνική κοινωνία. Όμως, κατά πόσο μπορεί να είναι δεσμευτική και νόμιμη μια διεθνής συμφωνία που δεν φέρει την έγκριση της εθνικής αντιπροσωπείας; Ερωτηματικά εγείρονται και σε ό,τι αφορά τη νομιμότητα της παρούσας σύμβασης. Γιατί να μην αμφισβητηθεί σε ελληνικά και διεθνή δικαστήρια η έκδοση ελληνικών ομολόγων υπό το δίκαιο μιας ξένης χώρας, όπως της Αγγλίας και του Λουξεμβούργου, που περισσότερο παραπέμπει σε τριτοκοσμικές αποικίες της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου κι όχι φυσικά σε ευρωπαϊκά κράτη; Υπάρχουν επίσης και τα οικονομικά επίδικα της δανειακής σύμβασης και της ανταλλαγής ομολόγων: από τη σφαγή, ακόμη και στο ύψος του 98%, που έγινε στα αποθεματικά Νομικών Προσώπων Δημοσίου Δικαίου τα οποία ήταν κατατεθειμένα στην Τράπεζα Ελλάδας, χωρίς να έχουν γνώση οι διοικήσεις τους, μέχρι τη νομιμότητα των χρημάτων που θα δανειστεί η χώρα και θα πληρώσουν οι φορολογούμενοι, θυσιάζοντας μισθούς, συντάξεις και δημόσια περιουσία, για να ανακεφαλαιοποιηθούν οι τράπεζες.

Ακόμη, ο λογιστικός έλεγχος μπορεί να δείξει ότι το διεθνές δίκαιο παρέχει την απαραίτητη δικαιολογητική βάση, με την επίκληση για παράδειγμα της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, που επιτρέπει την παύση πληρωμών.

Σε κάθε περίπτωση η διαδικασία του λογιστικού ελέγχου, ακόμη και της αμφισβήτησης του δημόσιου χρέους και πολύ περισσότερο της παύσης πληρωμών, θα μας φέρει απέναντι σε όλα σχεδόν τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εξέλιξη που μπορεί να προσθέτει δυσκολίες στο εγχείρημα, είναι όμως αναμενόμενη από την στιγμή που τα κράτη αυτά ανέλαβαν να λειτουργήσουν ως ναυαγοσώστες για τις τράπεζές τους, κρατικοποιώντας στην πράξη τα χρέη που όφειλε το ελληνικό δημόσιο σε ιδιωτικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Από την στιγμή που αυτά τα ευρωπαϊκά κράτη λειτούργησαν σαν ασφαλιστικές εταιρείες των τραπεζών τους, ιεραρχώντας τα συμφέροντά των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων σε βάρος της περιλάλητης κοινοτικής αλληλεγγύης γιατί θα πρέπει η Ελλάδα να κάνει επίδειξη διπλωματικής αβρότητας αναζητώντας «ευρωπαϊκές λύσεις» στο πρόβλημα της κρίσης χρέους; Όταν μάλιστα η μοναδική «ευρωπαϊκή λύση» που έχει μέχρι στιγμής δοθεί είναι υπερδανεισμός και λιτότητα. Από την άλλη, όσο θα αποκαλύπτεται ο ρόλος της κυβέρνησης Μέρκελ τόσο ο ελληνικός λαός θα έρχεται πιο κοντά με τον γερμανικό που θα αντιλαμβάνεται ότι οι φόροι του δεν πάνε για συντάξεις αλλά για την χρηματοδότηση της Ντόιτσε Μπανκ. Η σύγκρουση επομένως με τους πιστωτές δεν σημαίνει και την δημιουργία εχθρικών σχέσεων με τους ευρωπαϊκούς λαούς. Μάλλον το αντίθετο θα συμβεί…

Η σύγκρουση με τους δανειστές άλλωστε δεν αποφεύχθηκε ούτε στην Ισλανδία, ούτε στην  Αργεντινή, ούτε στον Ισημερινό, ούτε στη Ρωσία που ακολούθησαν τον δρόμο της παύσης πληρωμών, χωρίς ωστόσο οι κινδυνολογικές προβλέψεις περί διεθνούς απομόνωσης να επιβεβαιωθούν. Δεν αποφεύχθηκε ούτε και στις πολύ πρόσφατες εθνικοποιήσεις που έγιναν στην Αργεντινή και την Βολιβία, όταν η Ισπανία λειτούργησε ως μακρύ χέρι των πολυεθνικών της.

Εν κατακλείδι η διαδικασία του λογιστικού ελέγχου είναι μια διαδικασία προφανώς συγκρουσιακή που θα εξελιχθεί παρά κι ενάντια στη θέληση των δανειστών, με κριτήριο όμως τα συμφέροντα του ελληνικού λαού και βάσει του διεθνούς δικαίου.

Το δημόσιο χρέος δεν είναι μαύρο κουτί (Πριν, 20 Νοέμβρη 2011)

«Οποιοσδήποτε αγώνας για τον έλεγχο και την ακύρωση του δημόσιου χρέους δεν γίνεται στο όνομα και στη βάση των κοινών (ταξικών) συμφερόντων των “από κάτω”, πέρα από εθνικά σύνορα, είναι καταδικασμένος σε αποτυχία», τονίζει ο Γιώργος Μητραλιάς στην εισαγωγή του αποκαλυπτικού και χρήσιμου βιβλίου Ανοίγουμε τα βιβλία του δημόσιου χρέους (εκδ. Αλεξάνδρεια).
Προϊόν της κοινωνικής ριζοσπατικοποίησης και της πολύμορφης πάλης ενάντια στο χρέος είναι η έκδοση Ανοίγουμε τα βιβλία του δημόσιου χρέους – Τι είναι και πώς γίνεται ο λογιστικός έλεγχος του δημόσιου χρέους, που κυκλοφόρησε την άνοιξη από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Συγγραφείς του είναι ο βέλγος πολιτικός επιστήμονας που έχει πρωτοστατήσει στην πάλη ενάντια στο δημόσιο χρέος, Ερίκ Τουσέν, η βραζιλιάνα φοροτεχνικός Μαρία Λουσία Φατορέλι, συντονίστρια στη χώρα της, της Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που έχει συγκροτηθεί με πρωτοβουλία των πολιτών και επίσης οι οργανώσεις CADTM και Jubilee South.  Η μετάφραση, η επιμέλεια και τα προλεγόμενα ανήκουν στον Γιώργο Μητραλιά.
Στα πρώτα τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου υπάρχει αρχικά μια πολιτική τοποθέτηση για το ρόλο που διαδραματίζει το δημόσιο χρέος στις διεθνείς σχέσεις. «Είναι περισσότερο από ποτέ αναγκαίο να τοποθετήσουμε ξανά την ιστορία του χρέους των χωρών του Νότου μέσα στο πλαίσιο μιας στρεβλής ανάπτυξης, ενός καπιταλιστικού συστήματος σε κρίση και μιας άνισης κατανομής του πλούτου», αναφέρεται εισαγωγικά. Στο δεύτερο κεφάλαιο υπογραμμίζεται η ανάγκη πολιτικής δραστηριοποίησης εναντίον του χρέους: «Οι λογιστικοί έλεγχοι πρέπει να υποστηρίζονται από πλατιά κινητοποίηση», αναφέρουν οι συγγραφείς. Στα επόμενα δύο κεφάλαια παρέχονται τεχνικά στοιχεία για την πραγματοποίηση του λογιστικού ελέγχου (εφιστώντας την προσοχή για παράδειγμα στις εξαγωγικές πιστώσεις, τις ιδιωτικοποιήσεις κ.ά.) και παρουσιάζονται οι νομικές πτυχές. Η Μαρία Λουσία Φατορέλι παρουσιάζει την πολύτιμη (και ολότελα διαφορετική) εμπειρία από τον Ισημερινό και τη Βραζιλία, ενώ τέλος ο Ε. Τουσέν παραθέτει τη νομική επιχειρηματολογία για την ακύρωση του χρέους. «Τα χρέη των κρατών που συνάφθηκαν ενάντια στα συμφέροντα των ντόπιων πληθυσμών είναι νομικά άκυρα», τονίζει από την αρχή κιόλας του κειμένου του ο Ε. Τουσέν.
Η αξία του βιβλίου έγκειται στον πρωτότυπο συνδυασμό μεταξύ θεωρητικής ανάλυσης του χρέους (με βάση την εμπειρία των χωρών του Νότου για τον απλό λόγο ότι στο βόρειο ημισφαίριο εμφανίστηκε στην παρούσα εκρηκτική μορφή του μόνο το 2009) και των πολύμορφων αγώνων για την ακύρωσή του, όπως αναπτύχθηκαν με βασικό άξονα τις Επιτροπές Λογιστικού Ελέγχου. Μια διαδικασία που σε κάθε περίπτωση στόχευε να υποστηρίξει τον πολιτικό, μαζικό αγώνα για την ακύρωση του χρέους, αποτελούσε δηλαδή όργανο του κινήματος. «Στο σύνολό του το χρέος του Τρίτου Κόσμου εξοφλήθηκε με το παραπάνω, αλλά ο βραχνάς δεν εξαλείφθηκε, το αντίθετο μάλιστα. Απομένει ωστόσο να παρουσιάσουμε τις αδιάσειστες αποδείξεις του γεγονότος, πράγμα που σημαίνει πλήρεις και εξονυχιστικούς ελέγχους», αναφέρεται χαρακτηριστικά. Σε άλλο δε σημείο τονίζεται η ανάγκη επικέντρωσης στις ιδιωτικοποιήσεις στρατηγικών και επικερδών δημόσιων επιχειρήσεων που πουλήθηκαν σε πολύ χαμηλές τιμές.
Ιδιαίτερα κατατοπιστική είναι η εισαγωγή του Γιώργου Μητραλιά, που διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στο σχηματισμό και της ελληνικής πρωτοβουλίας για τη συγκρότηση Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου. Συνοψίζοντας κατά ένα μέρος και αυτή την εμπειρία αναφέρει: «Και μόνο λοιπόν το γεγονός ότι αυτή η εξουσία αρνείται πεισματικά να πραγματοποιήσει το λογιστικό έλεγχο του δικού της χρέους και φρίττει ακόμα και στην ιδέα ότι κάποιοι παρείσακτοι “εξωθεσμικοί” θα τολμούσαν να το πράξουν, είναι ενδεικτικό της άρρωστης και βαθύτατα ελλειμματικής (αστικής και νεοφιλελευθερης) δημαοκρατίας μας».
Το αίτημα ωστόσο του ελέγχου του χρέους πάει πολύ πιο μπροστά καθώς «θίγει ζητήματα ποιοτικά ανώτερα και ανοίγει το δρόμο σε διαδικασίες που μπορούν να αποδειχθούν άκρως επικίνδυνες για το κατεστημένο και εν δυνάμει απελευθερωτικές για τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών. Πράγματι, απαιτώντας να ανοίξει και να ελέγξει τα βιβλία του δημόσιου χρέους και ακόμη καλύτερα, ανοίγοντας και ελέγχοντάς τα, το κίνημα του λογιστικού ελέγχου των πολιτών τολμά το “ανήκουστο”: Μπαίνει στην απαγορευμένη ζώνη, στα άδυτα των αδύτων των καπιταλιστικού συστήματος, εκεί όπου, εξ ορισμού, δεν γίνεται ανεκτός κανένας “παρείσακτος”».
 «Ταυτόχρονα όμως», συνεχίζει ο Γιώργος Μητραλιάς, «έρχεται αντιμέτωπο, κατευθείαν και χωρίς καμιά διαμεσολάβηση, με το ίδιο σύστημα καθώς αμφισβητεί την πιο κεντρική από τις εξουσίες του: Τη μονοπώληση του δικαιώματος να αποφασίζει για όλα τα σημαντικά οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα της χώρας… Εδώ δεν πρόκειται ούτε για σκέτη διαφάνεια, ούτε καν για τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας. Πρόκειται για κάτι πολύ πιο βαθύ και καίριο, για το άνοιγμα μιας πελώριας ρωγμής στο τείχος της εξουσίας που μας περικυκλώνει. Μιας ρωγμής μέσα από την οποία γίνεται δυνατό να διαφαίνεται, έστω και θολά, ο “άλλος εφικτός κόσμος” του προσφιλούς χειραφετητικού οράματος των συνεταιρισμένων παραγωγών».  Υπ’ αυτή την έννοια, ο έλεγχος του δημόσιου χρέους είναι μόνο η αφορμή…

Ερίκ Τουσέν: «Ανοίξτε τα βιβλία του δημόσιου χρέους»! (Επίκαιρα, 9-15/12/2010)

Στη δημιουργία Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που θα δώσει τα νομικά και ηθικά επιχειρήματα για την παύση πληρωμών του δημοσίου χρέους καλεί ο διακεκριμένος επιστήμονας και αγωνιστής Ερίκ Τουσαίν στη βαρυσήμαντη συνέντευξη που παραχώρησε στα Επίκαιρα. Ο Ερίκ Τουσαίν δεν μιλάει στη βάση υποθέσεων. Έχοντας ενεργή συμμετοχή στην Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου που συγκρότησε ο πρόεδρος του Ισημερινού, Ραφαέλ Κορέα, πριν τρία χρόνια μεταφέρει την πολύτιμη εμπειρία του από τις καθόλα νόμιμες μεθόδους που χρησιμοποίησε ο πρόεδρος του Ισημερινού για να απαλλαγεί από ένα μεγάλο μέρος του δημοσίου χρέους. Μέχρι και την δευτερογενή αγορά χρησιμοποίησε ο Κορέα με τις κατάλληλες κινήσεις για να μειώσει το δημόσιο χρέος. Υπήρχε όμως πολιτική βούληση, όχι άνευ όρων παράδοση στους ξένους πιστωτές και διαπόμπευση της χώρας, όπως στην Ελλάδα!

Ο Ερίκ Τουσαίν είναι ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας, ιδρυτής και πρόεδρος της Επιτροπής για την Κατάργηση του Χρέους του Τρίτου Κόσμου (CADTM, www.cadtm.org). Έχει συγγράψει πολλά βιβλία για συναφή θέματα (Your money or your life! The tyranny of global finance, The World Bank: a never ending coup d’ etat, και άλλα). Το πιο πρόσφατο βιβλίο του που έγραψε μαζί με την Νταμιέν Μιλιέτ κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβρη του 2010 και καταπιάνεται με το θέμα του παγκόσμιου χρέους και τις ευθύνες του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Τίτλος του: The debt, the IMF and the World Bank, sixty questions sixty answers (εκδόσεις Monthly Review).

–         Ποια είναι τα ειδικά χαρακτηριστικά της κρίσης δημοσίου χρέους που έχει ξεσπάσει εδώ και έναν χρόνο στην ευρωζώνη, διαφοροποιώντας την από άλλες κρίσεις χρέους που έχουν εμφανιστεί στο παρελθόν σε χώρες του Τρίτου Κόσμου;

–         Το βασικό χαρακτηριστικό αυτής της κρίσης είναι ότι αποτελεί δημιούργημα των ιδιωτικών τραπεζών κυρίως της Γερμανίας και της Γαλλίας που πλήττει τις χώρες της περιφέρειας (Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία, κ.α.) και του πρώην Σοβιετικού μπλοκ που εντάχθηκε στην ΕΕ την προηγούμενη δεκαετία. Πρόκειται λοιπόν για μια κρίση που εξελίχθηκε εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αυτή η κρίση αποτελεί επίσης δημιούργημα, κι αυτό είναι ένα δεύτερο χαρακτηριστικό της, των νεοφιλελεύθερων πολιτικών που εφαρμόστηκαν τις δεκαετίες ’80 – ’90 κι ως βασικό τους χαρακτηριστικό είχαν την μείωση των φόρων που πλήρωναν οι επιχειρήσεις και οι πλούσιοι. Το αποτέλεσμα στη συνέχεια ήταν να μειωθούν απότομα τα κρατικά έσοδα και να ανοίξει ο δρόμος για την σημερινή δημοσιονομική κρίση. Ανεξάρτητα δηλαδή από τις επιπλέον συγκυριακές αιτίες, η κρίση προετοιμάστηκε από τις φιλο-επιχειρηματικές πολιτικές των προηγούμενων δύο δεκαετιών.

Η τρίτη αιτία, που αποτέλεσε και τη σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι, ήταν το κόστος για τη διάσωση των ιδιωτικών τραπεζών σε χώρες όπως η Ισπανία, η Ιρλανδία, η Πορτογαλία.

– Όπως συνέβη και στην Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ έχουν θέσει στη διάθεση των τραπεζιτών την τελευταία τριετία, υπό την μορφή ρευστού και εγγυήσεων, 78 δισ. ευρώ!

– Σε αυτή την κατηγορία της Ισπανίας, της Ιρλανδίας, της Πορτογαλίας και της Ελλάδας θα ενταχθεί εντός λίγων εβδομάδων και η δική μου χώρα, το Βέλγιο. Κι αυτό λόγω της διάσωσης από το κράτος των τριών μεγάλων ιδιωτικών τραπεζών της Fortis, της Dexia και της KBC που είχε εκτεθεί πάρα πολύ στην ανατολική Ευρώπη και επίσης στην Ιρλανδία, κατέχοντας κρατικά ομόλογα ύψους 20 δισ. ευρώ.

– Κι ο λογαριασμός τώρα μεταβιβάζεται στους πολίτες;

– Ακριβώς! Τα ιδιωτικά χρέη μεταβιβάζονται στις δημόσιες αρχές και γι αυτό έχουμε την απογείωση του δημοσίου χρέους. Ως συνέπεια η έκρηξη του δημοσίου χρέους γίνεται μια πολύ καλή αφορμή για ένα νέο κύμα νεοφιλελεύθερων πολιτικών, πρωτοφανούς αγριότητας. Κι εννοώ αυτό που γίνεται στη χώρα σας, το οποίο μπορεί κάλλιστα να συγκριθεί με ότι συνέβη στις χώρες του Τρίτου Κόσμου από τη δεκαετία του ’80 μέχρι σήμερα με τη συμμετοχή του ΔΝΤ το οποίο έχει μια τεράστια εμπειρία σε αυτό τον τομέα. Οι ίδιες καταστροφικές, εγκληματικές πολιτικές εφαρμόζονται και σήμερα στην Ελλάδα, όπου μεταφέρεται αυτούσια όλη αυτή η αρνητική εμπειρία.

– Ο εφιάλτης πάντως του ΔΝΤ και του δημοσίου χρέους δεν αποτελεί μονόδρομο και χώρες όπως ο Ισημερινός απαλλάγηκαν από τα δεσμά τους. Πως έγινε αυτό;

– Στο τέλος του 2006 ο Ραφαέλ Κορέα κέρδισε τις προεδρικές εκλογές με βασική του εξαγγελία να τερματιστεί η απαράδεκτη κατάσταση με το εξωτερικό χρέος που απομυζούσε τους σπουδαιότερους πόρους της οικονομίας. Τον Ιούλιο του 2007 δημιούργησε με προεδρικό διάταγμα μια Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου του δημοσίου χρέους – εγχώριου και διεθνούς. Η έρευνα αφορούσε 30 ολόκληρα χρόνια από το 1976 μέχρι το 2006. Ο λογιστικός έλεγχος έγινε επίσης με την ουσιαστική συμμετοχή 12 ατόμων που προέρχονταν από την κοινωνία των πολιτών, από την κοινότητα των ιθαγενών που αποτελούν το 50% του πληθυσμού και αλλού. Επίσης 6 άτομα, ειδικοί για την ακρίβεια, προέρχονταν από το εξωτερικό.

– Ήσασταν ένας εξ αυτών…

– Ναι. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων μας ήταν η μεγάλη εμπειρία που είχαμε από την ανάλυση του διεθνούς χρέους. Τεράστια σημασία είχε επίσης η απόφαση του Ραφαέλ Κορέα να υποστηρίξουν το έργο και τις αποφάσεις της Επιτροπής όλα τα όργανα του κράτους και αναφέρομαι στο υπουργείο Δικαιοσύνης, Οικονομικών, στις ανεξάρτητες αρχές κατά της διαφθοράς, το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους, το Ελεγκτικό Συνέδριο, κ.α. Όλοι αυτοί συμμετείχαν στις συνεδριάσεις μας. Δουλέψαμε εντατικά επί 14 μήνες, από τον Ιούλιο του 2007 μέχρι τον Σεπτέμβρη του 2008. Αναλύσαμε κάθε είδους σύμβαση που είχε υπογραφεί στους τομείς της ασφάλειας, των εμπορικών πιστώσεων, μεταξύ τραπεζών – ακόμη και του ιδιωτικού τομέα, με το ΔΝΤ, την Παγκόσμια Τράπεζα και άλλους πολυμερείς οργανισμούς. Βάλαμε επίσης στο μικροσκόπιο όλα τα διμερή δάνεια που είχε υπογράψει ο Ισημερινός με χώρες όπως η Ισπανία και η Γερμανία, ακόμη και τους όρους υπό τους οποίους συνάφθηκε το εσωτερικό χρέος. Σε αυτή τη δουλειά είχαμε τη βοήθεια 15 νομικών, ορκωτών λογιστών ελεγκτών, ειδικών στα δημόσια οικονομικά. Εξετάσαμε όχι μόνο όλα τα έγγραφα, αλλά και κάθε τι που αφορούσε το δανεισμό. Θέταμε για παράδειγμα το ερώτημα γιατί αυτό το δάνειο να συναφθεί με το συγκεκριμένο επιτόκιο και όχι με κάποιο άλλο, ποιο μέρος του αποπληρώθηκε, είχαμε το δικαίωμα να ανοίγουμε προσωπικούς τραπεζικούς λογαριασμούς αυτών που υπέγραφαν και παραλάμβαναν τα δάνεια. Επίσης ζητήσαμε παραστατικά από όλες τις τράπεζες για τα δάνεια που είχαν δοθεί ή υποτίθεται πως είχαν αποπληρωθεί γιατί έπρεπε να επιβεβαιωθεί κατά πόσο πραγματικά είχαν εξοφληθεί ακόμη και εκείνα τα δάνεια που θεωρητικά είχαν αποπληρωθεί.

– Η συμβολή των νομικών ποια ήταν;

– Ήταν αναντικατάστατη καθώς με τη βοήθειά τους εξετάσαμε τη νομιμότητα κάθε σύμβασης και των επιμέρους όρων της, τη συμβατότητά τους με το σύνταγμα της χώρας, το διεθνές δίκαιο και επίσης με το συμφέρον του έθνους. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε σε συγκεκριμένες οικονομικές συμβάσεις, έργων ασυνήθιστα μεγάλων διαστάσεων για τα μέτρα του Ισημερινού, όπως π.χ. μεγάλα φράγματα. Σε αυτή την περίπτωση μάλιστα δεν αρκεστήκαμε στις τυπικότητες. Με επίσημο τρόπο ρωτήσαμε την γνώμη των ντόπιων για τις επιπτώσεις που είχε στην καθημερινότητά τους η κατασκευή των φραγμάτων. Εξετάσαμε ακόμη και τους όρους που έγινε η χρηματοδότηση της κατασκευής τους κι αν όλα αυτά (κόστος, χρηματοδότηση) ήταν συγκρίσιμα με τις διεθνείς τιμές που επικρατούσαν για αντίστοιχες εργασίες.

Εξετάσαμε ακόμη και τους όρους των εμπορικών πιστώσεων που χορήγησαν στον Ισημερινό χώρες όπως η Γερμανία, με απώτερο στόχο να αγοραστούν γερμανικά προϊόντα για να ενισχυθούν οι γερμανικές εξαγωγές. Είναι δάνεια που δίνονται με σκοπό να υποστηριχθεί η αγορά προϊόντων αιχμής, όπως π.χ. της Ζίμενς. Καθήκον μας εμάς ήταν να ελέγξουμε τις τιμές με τις οποίες αγοράστηκε ο εξοπλισμός της Ζίμενς, κατά πόσο δηλαδή η τιμή ανταποκρινόταν στην ποιότητα. Κι αυτό γιατί σε πλήθος περιπτώσεων που εμπλέκονταν πολυεθνικές εταιρείες βρήκαμε ακραία φαινόμενα διαφθοράς. Αναφέρομαι για παράδειγμα σε κρατικές αγορές που δεν είχαν καμιά σχέση με τις ανάγκες της χώρας, αλλά αποτελούσαν αφορμές για να δοθούν μίζες.

–         Ανακαλύψατε συγκεκριμένες περιπτώσεις που πολυεθνικές επιχειρήσεις έδιναν μίζες;

–         Φυσικά. Οι πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν των αμερικανικών τραπεζών Citibank και JPMorgan. Αυτές οι τράπεζες συστηματικά δωροδοκούσαν κρατικούς υπαλλήλους σε όλη την κλίμακα του δημοσίου – ακόμη και τον υπουργό Οικονομικών – για να πεισθούν να υπογράψουν συμβάσεις που εξόφθαλμα έβλαπταν το δημόσιο συμφέρον και με προκλητικό τρόπο ευνοούσαν τα συμφέροντα των τραπεζών.

–         Γι’ αυτό ο Κορέα ήθελε την ενεργό συμμετοχή και των δημόσιων αρχών στην Επιτροπή σας…

–         Πράγματι. Στην Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου του Ισημερινού συμμετείχε ο ίδιος ο υπουργός Δικαιοσύνης και για κάθε ύποπτη περίπτωση που βρίσκαμε και αφορούσε όχι μόνο υπαλλήλους του υπουργείου Οικονομικών αλλά ακόμη και πρώην υπουργούς Οικονομικών εξέδιδε εντολή για δικαστική διερεύνηση. Η Δικαιοσύνη του Ισημερινού προχώρησε σε μηνύσεις ακόμη και εναντίον αμερικανικών τραπεζών γιατί αυτές οργάνωσαν τις επιχειρήσεις, αυτές δωροδοκούσαν.

Υπογραμμίζω πάντως ότι δεν ελέγξαμε μόνο τους όρους χρηματοδότησης αλλά όλη τη σκοπιμότητα κάθε κρατικής οικονομικής δοσοληψίας.

Μετά τα παραπάνω ο ίδιος ο πρόεδρος Ραφαέλ Κορέα δύο μόλις μήνες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών μας, στις 14 Νοέμβρη 2008, ανακοίνωσε και επίσημα ότι στη βάση των ευρημάτων μας είναι υποχρεωμένος να προβεί στην παύση πληρωμών του δημοσίου χρέους ύψους, 3 δισ. δολ. που αντιπροσώπευε το 70% του χρέους υπό τη μορφή ομολόγων. Αιτιολόγησε την απόφασή του λέγοντας πως το χρέος δεν ήταν νόμιμο, αλλά ήταν προϊόν διαφθοράς και δωροδοκιών. Κατά συνέπεια δεν ήταν υποχρεωμένη η κυβέρνησή του να σεβαστεί τις διεθνείς δεσμεύσεις. Τους επόμενους πέντε μήνες ολόκληρους μήνες η κυβέρνηση τήρησε στάση σιωπής, δεν προέβη σε καμιά δημόσια ανακοίνωση για το θέμα, παρά το ενδιαφέρον που υπήρχε.

– Και να υποθέσουμε ότι δεν συνέβη λόγω φόρτου εργασιών…

– Ακριβώς! Ήταν μια τακτική. Οι πιστωτές ήταν ιδιαίτερα ανήσυχοι καθώς δεν ήξεραν τι θα συμβεί από κει και πέρα. Η αντίδρασή τους ήταν να αρχίσουν να ξεπουλούν μανιωδώς στην δευτερογενή αγορά τα ομόλογα του Ισημερινού. Και ξέρετε σε τι τιμή; Στο 20% της ονομαστικής τους αξίας! Τότε ακριβώς η κυβέρνηση του Ισημερινού, τον Απρίλη του 2009 απευθύνθηκε στους πιστωτές με την εξής πρόταση: «Προτιθέμεθα να αγοράσουμε όλα τα ομόλογα με έκπτωση 65%. Πληρώνουμε δηλαδή 35 σεντς το δολάριο. Συμφωνείτε ή όχι;» Οι κάτοχοι του 91% των ομολόγων δέχθηκαν αμέσως την ανταλλαγή. Επρόκειτο για μια τεράστια επιτυχία της κυβέρνησης καθώς επέβαλε κούρεμα της τάξης του 65%.

– Λόγω αυτής της πολύ σπουδαίας και χρήσιμης εμπειρίας σας να υποθέσω έχετε υποστηρίξει ότι η μόνη λύση για την Ελλάδα είναι να προσφύγει σε στάση πληρωμών του δημοσίου χρέους και δημιουργίας Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που θα προσδιορίσει τις ευθύνες των πιστωτών για την εκτίναξή του η οποία θα επιτρέψει την σοβαρή του μείωση;

– Ακριβώς! Αυτή η επιλογή αποτελεί μονόδρομο πλέον για την Ελλάδα!

– Κατά πόσο όμως η Ελλάδα, δεδομένων των ιδιαιτεροτήτων της, μπορεί να ακολουθήσει αυτό το παράδειγμα;

– Οι διαφορές που υπάρχουν με τον Ισημερινό δείχνουν ότι για την Ελλάδα τα πράγματα είναι πιο εύκολα. Αν φυσικά υπάρχει πολιτική βούληση. Πάρτε για παράδειγμα υπ’ όψη σας ότι ο Ισημερινός είναι μια μικρή χώρα, που δεν έχει καν δικό της νόμισμα. Χρησιμοποιεί το δολάριο, αυτό είναι το επίσημο νόμισμά της. Κατά συνέπεια είναι πολύ πιο έντονα εκτεθειμένη σε διεθνείς οικονομικές πιέσεις. (σ.σ.: Το Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα του Ισημερινού αντιστοιχεί στο 12% του Ελληνικού και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ του Ισημερινού στο 10% του Ελληνικού). Το αίτημά της έγινε όμως δεκτό λόγω του ότι είχε πολύ ισχυρά νομικά και ηθικά ερείσματα και γι αυτό άλλωστε δεν συνοδεύτηκε από δικαστικές προσφυγές των πιστωτών κατά της κυβέρνησης.

– Λέγεται ωστόσο μετ’ επιτάσεως ότι οι αγορές θα τιμωρήσουν όποιες χώρες δεν σεβαστούν τις υποχρεώσεις τους…

– Πράγματι, αλλά πουθενά στην πράξη δεν έχει επιβεβαιωθεί αυτή η απειλή. Ο οικονομολόγος Κώστας Λαπαβίτσας στην τελευταία μελέτη του βρετανικού ινστιτούτου Research on Money and Finance (σ.σ. κι η οποία αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη τις επόμενες μέρες) δείχνει πως ούτε η Ρωσία το 1998, ούτε η Αργεντινή το 2001 τιμωρήθηκαν από τις αγορές. Αντίθετα, η μετέπειτα πορεία της οικονομίας τους έδειξε πόσο επιτυχημένη και επωφελής ήταν η επιλογή τους, να προβούν δηλαδή σε αθέτηση πληρωμών.

– Τι πρέπει άμεσα να κάνει η Ελλάδα κατά τη γνώμη σας για να δραπετεύσει απ’ αυτό το φαύλο κύκλο;

– Άμεσα πρέπει να συγκροτηθεί Επιτροπή Λογιστικού Ελέγχου με προσωπικότητες αναγνωρισμένου κύρους και εμπειρία. Η συμβουλή μου είναι μία: Ανοίξτε τα βιβλία! Εξετάστε με διαφανείς διαδικασίες και την παρουσία της κοινωνίας όλες τις κρατικές συμβάσεις – από τις πιο μεγάλες όπως για παράδειγμα των πρόσφατων Ολυμπιακών Αγώνων μέχρι τις πιο μικρές – και βρείτε ποιο μέρος του χρέους είναι προϊόν διαφθοράς, επομένως παράνομο και απεχθές κατά τη διεθνή νομική ορολογία και αρνηθείτε το!

Περί απεχθούς χρέους

Η θεωρητική θεμελίωση του όρου «απεχθές χρέος» οφείλεται στον ρώσο καθηγητή Νομικής, Αλεξάντερ Σακ. Η συμβολή του Σακ, ο οποίος την εποχή εκείνη – τη δεκαετία του ’20 – δίδασκε στο Παρίσι και δεν συγκαταλέγεται στους ριζοσπάστες διανοούμενους, έγκειται στις τρεις προϋποθέσεις που έθεσε έτσι ώστε ένα χρέος να χαρακτηρισθεί απεχθές οπότε κατά συνέπεια μια κυβέρνηση παύει να δεσμεύεται να το πληρώσει.

Οι τρεις όροι για να χαρακτηρισθεί απεχθές ένα χρέος ήταν: Πρώτο, να έχει συναφθεί χωρίς τη συγκατάθεση του έθνους. Δεύτερο, τα ποσά που εισέρευσαν από το δάνειο να σπαταλήθηκαν με τρόπο που αντιβαίνει στα συμφέροντα του έθνους και, τρίτο, ο πιστωτής να ήταν ενήμερος των παραπάνω. Να αναφερθεί πως η συνεισφορά του Σακ δεν έγινε σε κενό αέρα. Αντίθετα, αξιοποίησε πολύ συγκεκριμένα παραδείγματα όπου η παύση πληρωμών του δημοσίου χρέους αποφασίσθηκε με την παραπάνω αιτιολογική βάση. Το πρώτο παράδειγμα αφορούσε την άρνηση πληρωμής από τις ΗΠΑ το 1898 των χρεών που είχε αναλάβει η Κούβα όσο ήταν υπό ισπανική κατοχή και τα οποία οι ΗΠΑ στη συνέχεια αρνήθηκαν να επωμιστούν. Το δεύτερο παράδειγμα εξελίχθηκε είκοσι χρόνια αργότερα και πάλι πριν ο ρώσος νομικός δώσει περιεχόμενο στη ρήτρα του «απεχθούς χρέους». Αφορούσε ειδικότερα την απόφαση της κυβέρνησης της Κόστα Ρίκα να μην πληρώσει ένα δάνειο που είχε συνάψει η προηγούμενη δικτατορική εξουσία με την τράπεζα Royal Bank of Canada.

Η τεράστια συμβολή του Σακ έγκειται στην μετατόπιση του κέντρου βάρους της επιχειρηματολογίας υπέρ της παύσης πληρωμών του δημοσίου χρέους, η οποία παύει να επικεντρώνεται στην ηθική διάσταση του προβλήματος και μετατοπίζεται στη νομική. Το ερώτημα δηλαδή δεν είναι αν πλέον μπορεί μια χώρα να πληρώσει το δημόσιο χρέος της, αλλά αν πρέπει. Η συγκεκριμένη δυνατότητα αξιοποιήθηκε κατά κόρον τις τελευταίες δεκαετίες από πολλές κυβερνήσεις και κινήματα πολιτών.

Λ.Β.