Η Κούβα εμπνέει 60 χρόνια μετά την επανάσταση!

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ Αποστολή στην Κούβα

Κανένας επισκέπτης της Κούβας δε δικαιούται να πει ότι έμαθε ή γνωρίζει το νησί της επανάστασης. Η Κούβα και η Αβάνα έχουν πολλά πρόσωπα.

Άλλη είναι η Αβάνα των λαϊκών γειτονιών πέριξ της λεωφόρου της 10ης Οκτωβρίου, άλλη είναι η Αβάνα του Βεδάδο που βρέχεται από τη Μαλεκόν, κι άλλη είναι η παλιά Αβάνα, εκεί που συντελείται ένα πολύμορφο οικιστικό θαύμα, η αναπαλαίωση της παλιάς πόλης, υπό την καθοδήγηση του Εουσέμπιο Λεάλ, μιας εμβληματικής προσωπικότητας  που ορίζει εκ νέου την έννοια του διανοούμενου στον 21ο αιώνα.

Μια μικρή γεύση των αντιθέσεων δοκιμάζει κι ο πιο ανυποψίαστος επισκέπτης της Κούβας βλέποντας στη παλιά Αβάνα, μεταξύ των χιλιάδων τουριστών, Κουβανούς να πουλούν την εφημερίδα Γκράνμα που σε όλα της σχεδόν τα πρωτοσέλιδα τον Ιανουάριο αναφερόταν στο νέο Σύνταγμα της χώρας.

Το νέο Σύνταγμα της Κούβας ήταν το αντικείμενο της συζήτησης σε συνελεύσεις εργασιακών χώρων και γειτονιών ακόμη και κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μας στην Κούβα. Για τις 24 Φεβρουαρίου δε, είχε οριστεί το δημοψήφισμα που θα ενέκρινε τη τελική μορφή του. Τα στατιστικά της δημόσιας διαβούλευσης  προκαλούν δέος και δείχνουν ότι πέραν των εκλογών ανά τετραετία, επιτομή της δημοκρατίας δυτικού τύπου, που δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να δίνουν εν λευκώ την εξουσία σε ένα κόμμα να ψηφίζει στη συνέχεια κατά βούληση ό,τι θέλει ή του ζητήσουν, υπάρχουν κι άλλες μορφές δημοκρατίας πολύ πιο ουσιαστικής και συμμετοχικής. Το νέο Σύνταγμα συζητήθηκε σε 133.681 συναντήσεις-συνελεύσεις, εκ των οποίων 45.452 οργανώθηκαν μεταξύ εργαζομένων, 3.441 μεταξύ αγροτών, 1.585 μεταξύ φοιτητών ΑΕΙ, 3.256 μεταξύ μαθητών λυκείου και 79.947 σε γειτονιές και χωριά μεταξύ του γενικού πληθυσμού. Στις συνελεύσεις παραβρέθηκαν 8.945.521 άνθρωποι, εκ των οποίων 783.174 κατέθεσαν συγκεκριμένες προτάσεις για να συμπεριληφθούν στο νέο σύνταγμα, 666.995 υπέβαλαν τροποποιήσεις, 32.149 προσθήκες, 45.548 πρότειναν την απαλοιφή άρθρων και προτάσεων, ενώ υποβλήθηκαν και 38.482 αιτήματα αποσαφήνισης διατυπώσεων. Συνολικά, άλλαξε το 60% των άρθρων του προσχεδίου του συντάγματος.

Το Σύνταγμα της Κούβας, που ψηφίζεται 60 χρόνια μετά την επανάσταση, ορίζει εκ νέου το σοσιαλιστικό χαρακτήρα της οικονομίας «στηριγμένο στην ιδιοκτησία όλου του λαού στα βασικά μέσα παραγωγής» (άρθρο 18). Σε άλλα άρθρα «το κράτος αναγνωρίζει, σέβεται και εγγυάται τη θρησκευτική ελευθερία», ενώ στη συνέχεια αναφέρει πώς «ο χαρακτήρας του κράτους είναι κοσμικός» (άρθρο 15). Σε άλλα άρθρα τονίζεται η λαϊκή κυριαρχία ενώ αναφέρεται πώς «οι εργάτες συμμετέχουν στις διαδικασίες σχεδιασμού, ρύθμισης, διαχείρισης και ελέγχου της οικονομίας». Μεταξύ πολλών άλλων αξιομνημόνευτων πρέπει να αναφερθεί ότι «αναγνωρίζεται στα άτομα η ελευθερία του Τύπου» (άρθρο 55).

Εδώ μπορείτε να διαβάσετε μια εμπεριστατωμένη, επιστημονική ανάλυση του μαρξιστή καθηγητή Δημήτρη Καλτσώνη για το Σύνταγμα της Κούβας.

Η παραβίαση του δικαιώματος στην ελευθεροτυπία επαναλαμβάνεται κάθε χρονιά από τον αντιπρόσωπο των ΗΠΑ, που επιχειρεί να δικαιολογήσει το εγκληματικό εμπάργκο που ισχύει από το 1960. Ο οικονομικός αποκλεισμός της Κούβας, που επιβλήθηκε μετά την εθνικοποίηση αμερικανικών επιχειρήσεων και την αποτυχημένη επέμβαση της CIA στην Πλάγια ντε Χιρόν, αποτελεί το μεγαλύτερο σε χρονική διάρκεια αποκλεισμό στην ανθρώπινη ιστορία. Παρόλα αυτά, η Κούβα αδιαλείπτως αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του κρατικού προϋπολογισμού της κάθε χρόνο, δηλαδή άνω του 50%, στην  υγεία και την παιδεία! Επιπλέον παρά το οικονομικό εμπάργκο η Κούβα έχει το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ απ’ όλες τις χώρες της Καραϊβικής-καθώς καμιά σύγκριση του επιπέδου ζωής της Κούβας δεν μπορεί να γίνει με τις ευρωπαϊκές χώρες: 8.433 δολ. η Κούβα, 7.052 δολ. η Δομινικανική Δημοκρατία, 5.114 δολ. η Τζαμάικα, κοκ. Παίρνοντας δε υπ’ όψη την σχεδόν πλήρη ανυπαρξία εισοδηματικών και οικονομικών αντιθέσεων  στη Κούβα, είναι βέβαιο ότι ο φτωχός Κουβανός έχει πολλές φορές μεγαλύτερο εισόδημα από το φτωχό κάτοικο της Δομινικανικής Δημοκρατίας ή της Τζαμάικα. Καθόλου τυχαίες δεν είναι επομένως οι επιδόσεις της Κούβας σε κρίσιμους δείκτες που συμπυκνώνουν την πρόοδο στην λεγόμενη ανθρώπινη ή κοινωνική ανάπτυξη, όπως η παιδική θνησιμότητα. Ο νέος πρόεδρος της Κούβας, Μιγκέλ Ντίας Κανέλ, μιλώντας για τα 60 χρόνια της επανάστασης στις 22 Δεκεμβρίου 2018 επιδείκνυε ως άθλο την μείωση της κάτω από 4 ανά 1.000 κατοίκους. Είναι το ποσοστό που υπάρχει στην ΕΕ! Στη Δομινικανική Δημοκρατία ξεπερνάει το 18, στην Τζαμάικα το 13, στις ΗΠΑ είναι 5,8 και στην Ελλάδα είναι 4,6! Τα στοιχεία προέρχονται από το World Factbook της CIA…

Όλα αυτά τα χρόνια ωστόσο η αμερικανική πολιτική δεν εφαρμόστηκε με τον ίδιο τρόπο. Επί Μπαράκ Ομπάμα, τον Ιούλιο του 2016 φάνηκε μια μικρή διαφοροποίηση, όταν για πρώτη φορά μετά από 54 χρόνια οι δύο χώρες σύναψαν μεταξύ τους σχέσεις ενώ, την ίδια χρονιά, στην ψηφοφορία που προκαλεί η Κούβα στον ΟΗΕ εναντίον του εμπάργκο, οι ΗΠΑ απείχαν, κι έτσι δεν δικαιολόγησαν τη στάση τους. Τίποτε παραπάνω. Κατά τ’ άλλα, το αμερικανικό εμπάργκο εξακολουθεί να καταδικάζεται κάθε χρόνο από τον ΟΗΕ, όπως συνέβη και το 2018 με 189 ψήφους υπέρ και 2 ψήφους κατά: των ΗΠΑ και του Ισραήλ! Μάλιστα, η αντιπρόσωπος των ΗΠΑ στο διεθνή οργανισμό, Νίκι Χάλεϋ, σε μια ομιλία μνημείο μίσους κι επιθετικότητας χαρακτήρισε τον ΟΗΕ ως αναρμόδιο να μιλά και να τοποθετείται για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ενώ αντίθετα οι ΗΠΑ (με το κολαστήριο του Γκουαντάναμο και τις άπειρες επεμβάσεις ανά τον κόσμο) έχουν την αποκλειστική αρμοδιότητα να τα ορίζουν, δικαιολογώντας κάθε φορά την επόμενη επέμβασή τους…

Η διεθνής ισορροπία, στον αντίποδα ενός κόσμου που κηδεμονεύεται από τις ΗΠΑ κι οι οποίες ελέω Θεού διατηρούν το δικαίωμα στρατιωτικών επεμβάσεων και οικονομικών αποκλεισμών παρά κι ενάντια στη θέληση κυρίαρχων κρατών και λαών, ήταν το θέμα του 4ου διεθνούς συνεδρίου που διεξήχθη στην Αβάνα από το Κέντρο Χοσέ Μαρτί, το υπουργείο Πολιτισμού της Κούβας, την Ουνέσκο, το Πανεπιστήμιο της Σαραγόσα και πλήθος άλλων φορέων.

Ο εργασίες του συνεδρίου ήταν ένα φεστιβάλ ιδεών! Μια παρέλαση επιστημονικών απόψεων και ιδεών που όλο και περισσότερο σπανίζει. Από το βήμα του συνεδρίου πέρασαν διανοούμενοι όπως ο γάλλος Ιγκνάσιο Ραμονέ, πρώην διευθυντής της εφημερίας Λε Μοντ Ντιπλοματίκ, ο θεολόγος από τη Βραζιλία Φράι Μπέτο, ο αργεντίνος Ατίλιο Μπορόν, ο ελβετός Πίτερ Κένινγκ και δεκάδες άλλοι πανεπιστημιακοί και μη, ακόμη και υπουργός του Κατάρ, που κουβέντιασαν σχεδόν επί παντός του επιστητού: Από τις πλαστές ειδήσεις (fake news) και το σύγχρονο περιεχόμενο της δημοκρατίας, μέχρι τη σκέψη του Χοσέ Μαρτί και την ανατέλλουσα «εποχή Τραμπ». Η συμβολή του συγκεκριμένου συνεδρίου στο δημοκρατικό διάλογο και την ώθηση στις νέες ιδέες ήταν άλλωστε η σημαντικότερη οδηγία που έδωσε ο Φιντέλ Κάστρο στους διοργανωτές του συνεδρίου, όταν άνοιξε πρώτη φορά την αυλαία του πριν 12 χρόνια. Σε βίντεο που προβλήθηκε κατά την έναρξη των εργασιών του , ο Φιντέλ Κάστρο προέτρεπε το προεδρείο του συνεδρίου να κάνει …τρία πράγματα: «Σπείρετε ιδέες, σπείρετε ιδέες, σπείρετε ιδέες!» Η θερμή υποδοχή που βρίσκουν στην Κούβα τα νέα ρεύματα σκέψης και ιδεών είναι κι ο λόγος, κατά την άποψη του γράφοντα, που η Κούβα έλκει διανοούμενους από την πιο διαφορετική γωνιά του κόσμου κι οι οποίοι μάλιστα θεωρούν την υπεράσπισή της έναντι ξένων επιβολών, δημοκρατικό τους καθήκον και ηθική υποχρέωση. Πρόκειται μάλιστα για πρόσωπα που οι ιδεολογικές τους αναζητήσεις δεν ταυτίζονται με το κοινωνικό σύστημα της! Αναγνωρίζουν ωστόσο ως αναφαίρετο δικαίωμα κάθε λαού τη δυνατότητα να αποφασίζει ποιο κόμμα θα τον κυβερνήσει και ποιο κοινωνικο-οικονομικό σύστημα προτιμά!

Μέσα σε όλη αυτή την πανσπερμία απόψεων, το θέμα που συγκέντρωσε το μεγαλύτερο ενδιαφέρον ήταν οι απειλές των ΗΠΑ, ειδικότερα ενάντια στην εκλεγμένη κυβέρνηση της Βενεζουέλας και της Νικαράγουας, αλλά κι εναντίον της Κούβας. Εκείνες μάλιστα τις μέρες ενεργοποιήθηκε ένα νέο πακέτο οικονομικών κυρώσεων εναντίον των τριών χωρών, που θα κάνουν πολύ πιο δύσκολη τη ζωή των λαών τους. Αυτό άλλωστε είναι και το ζητούμενο της Ουάσινγκτον από την εφαρμογή των μέτρων που ισοδυναμούν με συλλογική τιμωρία. Μόνο που μέχρι στιγμής οι λαοί φαίνονται διατεθειμένοι να υποστούν το κόστος των επιλογών τους γι’ αυτό και οι ΗΠΑ βάζουν στο τραπέζι σχέδια στρατιωτικών επεμβάσεων…

Διάβασε επίσης: Κούβα, εικόνες από το τέλος της εποχής των Κάστρο, του Άρη Χατζηστεφάνου

Πηγή: Περιοδικό Επίκαιρα

Φιντέλ, ο επαναστάτης που άλλαξε τη ροή της ιστορίας

Cuban Prime Minister Fidel Castro with cigar during his meeting with U.S. senators Javits and Pell during their meeting in Havana, Cuba, September 29, 1974. (AP Photo/Charles Tasnadi)

Ο κόσμος μας έγινε πιο φτωχός. Μια άσβηστη φλόγα που όσο έκαιγε μας έδινε τη βεβαιότητα ότι το ένδοξο, σχεδόν μυθικό, παρελθόν που νικούσε με μια μαγιά 82 αποφασισμένων, άντεχε σε στρατιωτικές επεμβάσεις της «αήττητης» CIA, κατάφερε να επιβιώσει απέναντι σε 638 απόπειρες δολοφονίες και κυρίως γοήτευε με ένα μοναδικό τρόπο φίλους και συμπαθούντες τελικά μπορούσε με την «αλάνθαστη» συνταγή του να πυρπολήσει και το δικό μας μέλλον δεν είναι πλέον εδώ. Το κενό είναι δυσαναπλήρωτο γιατί η Κούβα ήταν και παραμένει η αχτίδα φωτός μέσα στην ήττα, παρά τις εσωτερικές της αντιφάσεις. Συμβόλιζε και ήταν η νίκη απέναντι στη συντριβή που δέχτηκαν οι επαναστατικές ιδέες τον 20ο αιώνα είτε μέσω του εκφυλισμού των εκμεταλλευτικών κοινωνιών του υπαρκτού στην Ανατολή, είτε μέσω της ενσωμάτωσης και της περιχαράκωσης στη Δύση.

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ

Τι κρατάμε λοιπόν, πέρα από τη νοσταλγία για μια εποχή που κλείνει οριστικά;

Το άστρο του Φιντέλ δε θα σβήσει ποτέ επειδή ταυτίστηκε με την επανάσταση. Προκάλεσε την ανατροπή του Μπατίστα, οδήγησε στα άκρα τη σύγκρουση του με τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό στο πλαίσιο της κρίσης των πυραύλων τον Οκτώβριο του 1962, χρηματοδότησε και υποστήριξε ποικιλοτρόπως επαναστατικά σκιρτήματα στη δική μας Αμερική και την Αφρική, αρνούμενος την μετεξέλιξη του καπιταλισμού και τον ιστορικό συμβιβασμό. Δεν υποτάχθηκε στους εκβιασμούς των μαφιόζων και του ιμπεριαλισμού, επέλεγε τη σύγκρουση μέχρι και στα τελευταία του, αρνούμενος για παράδειγμα να συναντηθεί με τον Μπάρακ Ομπάμα κατά την επίσκεψή του στην Αβάνα τον Μάρτιο του 2016, που ήταν η πρώτη επίσκεψη αμερικανού προέδρου στο νησί τα τελευταία 88 χρόνια.

Αυτό που επίσης κρατάμε από τον κομαντάντε είναι τον βαθύ του ρεαλισμό, την επαφή που διατηρούσε με τους λαούς που μάχονταν ενάντια στην αποικιοκρατία και τον ιμπεριαλισμό τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 κι ενάντια στην πείνα πιο πρόσφατα. Κανείς δεν πρόκειται να καταλάβει το κύρος της Κούβας και του Φιντέλ αν δεν ακούσει πάμφτωχους Λατινοαμερικανούς, που όλο το βιος του είναι πέντε ρούχα, να δηλώνουν ότι οφείλουν το φως τους στους Κουβανούς γιατρούς, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Μιλάγκρο». Όλα αυτά είναι λεπτομέρειες και πιθανά λαϊκισμός για την ανέμελη και αιθεροβατούσα διανόηση της Δύσης. Αυτά όμως είναι που έκαναν τον Φιντέλ χαρισματικό, να αγαπηθεί από πολλές γενιές Κουβανών κι εκατομμύρια εξαθλιωμένων ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στη σχέση της προσωπικότητας με την ιστορία, κι όχι οι επαναστατικοί βερμπαλισμοί.

Κι αυτό είναι που κρατάμε κι εμείς. Όσοι τουλάχιστον αναφέρονται στην επαναστατική δυνατότητα όχι ως μια επαγγελία για ένα αόριστο μέλλον, αλλά ως ιστορική δυνατότητα που μπορεί να γίνεται άμεσο φόβητρο για τους κυρίαρχους και να κινητοποιεί τους εκμεταλλευόμενους, διεκδικώντας μικρά και μεγάλα.

Σε αυτές τις μάχες ο Φιντέλ θα είναι παρών, θα έχει τη δική του θέση στην καρδιά και το μυαλό μας!

Το άρθρο δημοσιεύεται στην εφημερίδα Πριν στις 27 Νοεμβρίου 2016

Οι όψιμοι φίλοι του λαού της Κούβας (Πριν, 17 Μαΐου 2015)

sel 24 basiΗ σημαντικότερη από τις πολλές «πρωτιές» που κατέγραψε η μονοήμερη επίσκεψη του γάλλου προέδρου Φρανσουά Ολάντ, στην πρωτεύουσα της Κούβας την Τρίτη 12 Μαΐου, ήταν αναμφισβήτητα η πρώτη επίσκεψη δυτικού προέδρου στην Αβάνα έπειτα από σχεδόν 30 χρόνια! Ο προηγούμενος δυτικός πρόεδρος που ένιωσε τη βαριά ατμόσφαιρα της Αβάνας ήταν ο ισπανός πρωθυπουργός Φελίπε Γκονσάλες, το 1986! Κάτι αλλάζει επομένως στο νησί της επανάστασης…

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ

Το εναρκτήριο λάκτισμα των εν εξελίξει αλλαγών δόθηκε από την αμερικανική διπλωματία στις 17 Δεκεμβρίου, όταν ανακοινώθηκε η προσπάθεια «κανονικοποίησης» των αμερικανοκουβανικών σχέσεων. Εν ολίγοις, μια προσπάθεια των ΗΠΑ να πετύχουν με τα δολάρια ό,τι δεν μπόρεσαν να πετύχουν με τη στρατιωτική επέμβαση, την υπονομευτική δράση, τις 638 επιχειρήσεις δολοφονίας του Κάστρο και το εμπάργκο που διαρκεί σχεδόν 55 χρόνια.

Η Κούβα, από τη μεριά της, που μπόρεσε με αποτελεσματικότατο τρόπο να διαχειριστεί το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης με την ειδική περίοδο, μέχρι που η άνθηση των αριστερών κυβερνήσεων στην Λατινική Αμερική δημιούργησε ξανά ένα πέπλο προστασίας της επανάστασης, βλέπει πάλι να πυκνώνουν τα σύννεφα στη γειτονιά της με την υπονομευτική δράση των ΗΠΑ σε νέες δόξες. Ο καθόλου τυχαίος θάνατος του Ούγο Τσάβες κι οι προσπάθειες ανατροπής του διαδόχου του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Το ζητούμενο λοιπόν για την Κούβα είναι να προετοιμαστεί για ενδεχόμενη αρνητική ανατροπή των υφιστάμενων συσχετισμών. Γι’ αυτόν το λόγο η σημαντικότερη συμφωνία που υπογράφτηκε με τη Γαλλία, με την οποία διατηρούσε στενότατες οικονομικές σχέσεις όλα τα προηγούμενα «πέτρινα χρόνια», αφορούσε τη διενέργεια ερευνών για πετρέλαιο στα θαλάσσια ύδατα του νησιού. Μια προσπάθεια που μέχρι σήμερα πιο πολλές απογοητεύσεις έχει προκαλέσει παρά ελπίδες, αλλά όσο ακόμη κι αμερικανικές πηγές εκτιμούν ότι τα κοιτάσματα ανέρχονται σε 5-7 δισ. βαρέλια το ενδιαφέρον των πολυεθνικών συνεχίζεται αμείωτο. Τα κοιτάσματα μάλιστα δεν αποτελούν παρά έναν μόνο τομέα προσφοράς της κουβανικής ηγεσίας στα πολυεθνικά μεγαθήρια, φιλοδοξώντας να συγκεντρώσει 8 δισ. ευρώ από ξένες επενδύσεις το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Οι επιχειρηματίες δε που συνόδευαν τον Ολάντ στην πανέμορφη Αβάνα έδειχναν με τον πιο πειστικό τρόπο και το επίδικο της επίσκεψης: Στελέχη της αεροπορικής εταιρείας Αιρ Φρανς, των σουπερμάρκετ Καρφούρ, της τηλεπικοινωνιακής Οράνζ, ξενοδοχείων, εταιρειών ποτών, κ.ά. διαβεβαίωναν ότι σκοπός της επίσκεψης του γάλλου προέδρου ήταν η διαφύλαξη και η διεύρυνση των θέσεων που ήδη διατηρεί το γαλλικό κεφάλαιο στην Κούβα ενόψει των τεκτονικών αλλαγών τις οποίες θα επιφέρει η πλημμυρίδα του δολαρίου. Μια βελούδινη εισβολή που θα ξεκινήσει με την αεροπορική σύνδεση και τη διευκόλυνση των αεροπορικών ταξιδιών και της αποστολής εμβασμάτων για να προσλάβει στη συνέχεια (ως είθισται…) πιο βίαιες μορφές. Η παρουσία του γάλλου προέδρου, μεταξύ δεκάδων άλλων σημαντικότατων επισκέψεων διπλωματών τους τελευταίους μήνες, από αξιωματούχους της Ρωσίας και της Κίνας μέχρι την επίτροπο Εξωτερικής Πολιτικής της ΕΕ, την ιταλίδα Φεντερίκα Μογκερίνι, σκόπευε να υπενθυμίσει στην Αβάνα πως όταν βρίσκεις καινούργιους φίλους δεν προδίδεις τους παλιούς… Ανεξάρτητα αν στο… και πέντε κατάλαβαν οι Ευρωπαίοι πως προσπαθώντας να ξεπεράσουν σε ζήλο τους Αμερικάνους στις κυρώσεις κατά της Κούβας κινδυνεύουν στον νέο γύρο οικονομικής φιλελευθεροποίησης να γίνουν ουραγοί, χάνοντας τα πλεονεκτήματα που διατηρούσαν…

Οργή για τους τραπεζίτες (Περ. Διπλωματία, Ιανουάριος 2010)

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΦΟΡΟΥΜ ΤΟΥ ΝΤΑΒΟΣ

ΣΕ ΡΟΛΟ ΑΠΟΛΟΓΟΥΜΕΝΟΥ ΤΑ ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ 

Επισήμως, το θέμα που επιλέχτηκε να συζητηθεί στις φετινές εργασίες του Νταβός ήταν «Βελτιώνοντας την κατάσταση του κόσμου: Επανεξέταση, επανασχεδιασμός, ανοικοδόμηση». Ανεπισήμως, το θέμα περιγράφτηκε εύστοχα από τη Wall Street Journal, αντανακλώντας το κλίμα των συζητήσεων, μια μέρα μετά την επίσημη λήξη των εργασιών: «Σκοτώστε όλους τους τραπεζίτες»!

Το κέντρο βάρους της φετινής συνόδου του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ απείχε σημαντικά από τον δυτικό κόσμο που αποτελούσε ανέκαθεν την ατμομηχανή της παγκόσμιας οικονομικής μεγέθυνσης. Η σύνοδος του 2010 που διήρκεσε από τις 27 έως τις 31 Ιανουαρίου, με τη συμμετοχή 2.500 ατόμων, σφραγίσθηκε από τον περιορισμό του ειδικού βάρους των γνωστών και μη εξαιρετέων υπερανεπτυγμένων κρατών στην παγκόσμια οικονομία και την ανάδυση των λεγόμενων αναπτυσσόμενων οικονομιών, που καταλαμβάνουν ολοένα και μεγαλύτερο μερίδιο. Ορισμένα μεγέθη επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές. Η ομάδα των επτά πλουσιοτέρων κρατών, το περίφημο G7, το 1976 (όταν το παγκόσμιο ΑΕΠ ισοδυναμούσε με 6,3 τρισ. δολ.) παρήγαγε το 61,9% του παγκόσμιου ΑΕΠ κι ο υπόλοιπος κόσμος το εναπομείναν 38,1%. Το 1990 (όταν το παγκόσμιο ΑΕΠ είχε αυξηθεί στα 21,8 τρισ. δολ.) το μερίδιο του G7 είχε αυξηθεί στο 66,2%. Το 2008 (όταν το ΑΕΠ του κόσμου ανερχόταν σε 60,6 τρισ. δολ.) η τάση ανόδου είχε αντιστραφεί πλήρως και στο G7 αντιστοιχούσε το 52,8%. Το μερίδιο δε των υπόλοιπων 13 χωρών που απαρτίζουν σήμερα το G20 από 24,3% που ήταν το 1990, το 2008 έφθασε το 34,6%. Για πόσο καιρό ακόμη θα μπορούσαν να αγνοούνται; Η νέα αυτή πραγματικότητα που έδωσε την ώθηση γα την δημιουργία του G20 και τον παροπλισμό του G7 εκφράστηκε, αν όχι με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, τουλάχιστον εμφανώς στη σύνοδο του φετινού φόρουμ του οποίου ηγείται ο Κλάους Σβαμπ. Για παράδειγμα τα μέλη των αντιπροσωπειών των τεσσάρων αναδυόμενων γιγάντων – Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα – (και συχνά περιγράφονται με το αρκτικόλεξο BRIC) υπερδιπλασιάστηκαν σε σχέση με το 2005, φθάνοντας τους 237 κι αποτελώντας το 10% των αντιπροσώπων.

Ενδεικτικό στοιχείο για το αυξανόμενο ενδιαφέρον με το οποίο γίνονται δεκτές οι διάφορες ομάδες αναπτυσσομένων χωρών είναι κι η θαυμαστή πορεία που καταγράφουν διάφορα αρκτικόλεξα όπως για παράδειγμα το BRITVIC, όπου μεταξύ της Βραζιλίας και της Ρωσίας από τη μια και της Ινδίας και της Κίνας από την άλλη παρεμβάλλονται οι χώρες Ταϊβάν, Βιετνάμ και Ινδονησία. Ή, το CIVETS που περιγράφει τις χώρες Κολομβία, Ινδονησία, Βιετνάμ, Αίγυπτο, Τουρκία και Νότα Αφρική.

Τα ομαδικά πυρά κατά των τραπεζιτών εξαπολύθηκαν πριν απ’ όλους από τον γάλλο πρόεδρο, που έκανε την εναρκτήρια ομιλία, η οποία από πολλούς εκπροσώπους χαρακτηρίστηκε προεκλογική κι ο ίδιος κατηγορήθηκε ότι δεν απευθυνόταν στους αντιπροσώπους του φόρουμ αλλά στους γάλλους ψηφοφόρους που σε έξι σχεδόν εβδομάδες θα όδευαν για τις κάλπες των δημοτικών εκλογών. Λαϊκιστής με άλλα λόγια, χαρακτηρίστηκε ο Νικολά Σαρκοζύ, όπως συνηθίζεται σε όσους πολιτικούς, όχι μόνο της Αριστεράς όπως ο Όσκαρ Λαφοντέν αλλά ακόμη και της πιο καθαρόαιμης Δεξιάς, αποκλίνουν από τον επίσημο λόγο, εκφράζοντας τις λαϊκές ανησυχίες. Ο γάλλος πρόεδρος άδραξε την ευκαιρία για να προαναγγείλει πως θα αξιοποιήσει την προεδρία του G20 που θα έχει το Παρίσι τον επόμενο χρόνο, το 2011, για να συγκροτήσει ένα νέο νομισματικό σύστημα. «Χρειαζόμαστε ένα νέο Μπρέτον Γουντς», ήταν τα λόγια του παραπέμποντας στην ιστορική διάσκεψη του Νιου Χαρμσάιρ το 1944 όταν τέθηκαν τα θεμέλια της σημερινής νομισματικής αρχιτεκτονικής. «Δεν μπορούμε να έχουμε από την μεριά μια πολυπολική τάξη κι από την άλλη ένα και μόνο αποθεματικό νόμισμα σε παγκόσμιο επίπεδο» τόνισε, αμφισβητώντας την πρωτοκαθεδρία του δολαρίου. Στην ομιλία του επίσης, αφού περιέγραψε την κρίση των τελευταίων ετών ως «κρίση της ίδιας της παγκοσμιοποίησης» ζήτησε τον διεθνή συντονισμό ώστε να εφαρμοστεί ένα ασφαλές κι αξιόπιστο πλαίσιο ρύθμισης του χρηματοπιστωτικού τομέα. «Πως μπορούμε σε έναν ανταγωνιστικό κόσμο να ζητούμε από τις ευρωπαϊκές τράπεζες τρεις φορές περισσότερα κεφάλαια για να καλύπτουν τους κινδύνους από τις δραστηριότητές τους και να μη ζητούμε το ίδιο από τις αμερικανικές και ασιατικές τράπεζες», αναρωτήθηκε.

Στο επίκεντρο της συζήτησης για τις τράπεζες βρέθηκε η δημόσια αντιπαράθεση που διχάζει τις ΗΠΑ κι όχι μόνο για την επαναφορά του νόμου Glass Steagall του 1932, με τον οποίο διαχωρίζονται οι εμπορικές από τις επενδυτικές τράπεζες, ώστε τα ρίσκα που αναλαμβάνουν οι τελευταίες να μην θέτουν σε κίνδυνο τις αποταμιεύσεις ανυποψίαστων ανθρώπων. Ο νόμος αυτός που επιχειρείται να επανέλθει σήμερα από την κυβέρνηση του Μπαράκ Ομπάμα καταργήθηκε το 1999 επί Μπιλ Κλίντον. Σφοδρότεροι δε επικριτές του είναι οι τραπεζίτες και τα ευρύτερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που μέχρι πέρυσι παρακάλαγαν τις κυβερνήσεις να ανοίξουν τον κρατικό κορβανά και να οικειοποιηθούν τα λεφτά των φορολογουμένων για να αποφύγουν τη χρεοκοπία. Και φέτος, προκαλούν εκ νέου με τα μυθικά μπόνους που διανέμουν στα πρωτοκλασάτα στελέχη τους. Για παράδειγμα, η ασφαλιστική εταιρεία American International Group (AIG) που την άνοιξη του 2008 έλαβε από το αμερικανικό κράτος 180 εκ. δολάρια για να σωθεί από την κατάρρευση, μόλις πριν λίγες εβδομάδες διένειμε στα στελέχη του χρηματοπιστωτικού τομέα, που προκάλεσαν την ουσιαστική της χρεοκοπία με τις άστοχες επενδύσεις στα υψηλού ρίσκου παράγωγα, μπόνους ύψους 100 εκ. μπόνους. Έτερο παράδειγμα, το μπόνους ύψους 16 εκ. δολ. που πήρε υπό τη μορφή μετοχών ο διευθυντής της JPMorgan η οποία μόλις την άνοιξη του 2008 έλαβε από το κράτος 25 δισ. δολ. για να μη χρεοκοπήσει. Πως μετά να μη φτάνει όχι ο Φιντέλ Κάστρο ή ο Ούγκο Τσάβες αλλά η Wall Street Journal, που αποτελεί βίβλο των αμερικανών τραπεζιτών, να λέει «σκοτώστε όλους τους τραπεζίτες»; Το ολότελα διαφορετικά κλίμα που έχει διαμορφωθεί απέναντι στους τραπεζίτες μετά την κρίση αποτυπώθηκε, με τον πιο ανάγλυφο τρόπο, από τον πρόεδρο της Επιτροπής Χρηματοπιστωτικών Υπηρεσιών της αμερικανικής Βουλής των Αντιπροσώπων όταν ρωτήθηκε κατά την έξοδό του από μια συζήτηση στο Νταβός κατά πόσο προτίθενται να συνεργαστούν οι τραπεζίτες για να συμφωνηθούν με ένα συναινετικό τρόπο οι όροι του νέου ρυθμιστικού πλαισίου. «Ποιος νοιάζεται; Δεν επαφίεται σ’ αυτούς. Αν έχουν κάποιες προτάσεις θα τις ακούσουμε», ήταν η απίστευτα περιφρονητική απάντησή του όπως μεταφέρθηκε από τους απεσταλμένους της International Herald Tribune τη Δευτέρα 1 Φεβρουαρίου.

Παρόλα αυτά το «κόντυμα» των τραπεζιτών κι οι προσπάθειες που είναι σε εξέλιξη για να τεθεί ένα όριο στην αχαλίνωτη κερδοσκοπία τους δυστυχώς δεν συνάδει με κινήσεις στην ίδια την οικονομία που θα έδιναν ώθηση στον λεγόμενο παραγωγικό τομέα, σηματοδοτώντας μια αντιστροφή στον υδροκεφαλισμό του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Το διακύβευμα τέθηκε με πειστικότατο τρόπο από τον πρόεδρο της Ισλανδίας, ο οποίος πρόσφατα είπε ένα περήφανο όχι στην Αγγλία και την Ιρλανδία, αρνούμενος να πληρώσει το ισλανδικό δημόσιο τις αποζημιώσεις που έδωσαν σε όσους πολίτες τους έχασαν από τη χρεοκοπία της ισλανδικής τράπεζας, Icebank. «Για τη Βρετανία ή τις ΗΠΑ η Ισλανδία προσφέρει σημαντικά μαθήματα», ήταν τα λόγια του. «Αν ο χρηματοπιστωτικός τομέας γίνει υπερβολικά δυνατός θα απορροφήσει τα αναγκαία ταλέντα για να καταστεί ο παραγωγικός τομέας ανταγωνιστικός τομέας στην παγκόσμια αγορά. Ένας εκρηκτικά αναπτυσσόμενος χρηματοπιστωτικός τομέας μπορεί να αποφέρει βραχυχρόνια οφέλη. Η Ισλανδία όμως δείχνει ότι μακροχρόνια επισείει κινδύνους».

Η τεράστια αξία των επισημάνσεων του ισλανδού προέδρου επιβεβαιώνεται από τις μεταβολές που συντελέστηκαν στον χάρτη της αμερικανικής οικονομίας την τελευταία διετία και συνεχίζουν να συντελούνται στο έδαφος της κρίσης, που ως κοινή συνισταμένη έχουν την ακόμη εντονότερη συρρίκνωση της μεταποιητικής παραγωγής στο εσωτερικό της χώρας. Με βάση ρεπορτάζ της Wall Street Journal στις 4 Φεβρουαρίου η παραγωγική ικανότητα των ΗΠΑ στην κλωστοϋφαντουργία, τις εκτυπώσεις, τα έπιπλα, τους κινητήρες αυτοκινήτων και τα πλαστικά μόνο το 2009 συρρικνώθηκε σε ένα χρόνο από 7% μέχρι 2%. Η παραγωγική οικονομία των ΗΠΑ δηλαδή βγαίνει από την κρίση πολύ πιο αδυνατισμένη και ασθενής! Μία απ’ τα ίδια επομένως, καθώς φαίνεται πως οι αιτίες που συνέβαλαν, αν δεν οδήγησαν στη σημερινή κρίση, αναπαράγονται!

Κοινός τόπος μεταξύ όλων σχεδόν των ομιλητών στο φετινό Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, όπως μεταφέρθηκαν οι τοποθετήσεις τους από τον διεθνή Τύπο, ήταν επίσης κι η απαισιοδοξία για τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας. Παρότι μάλιστα είναι δεδομένο πως τα χειρότερα είναι πίσω. Οι εκτιμήσεις για την παγκόσμια οικονομία που καταγράφει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προβλέπουν άνοδο του ΑΕΠ της τάξης του 3,9% για φέτος και 4,3% για το 2011. Για τις ΗΠΑ ειδικότερα προβλέπουν άνοδο 2,7% φέτος και 2,4% του χρόνου, ενώ για την ευρωζώνη 1% φέτος και 1,6% το 2011. Ο κίνδυνος ωστόσο για τις 16 χώρες της Ευρώπης που χρησιμοποιούν το ενιαίο νόμισμα είναι να εισέλθουν στη νέα φάση χωρισμένες στα δύο: από την μια αυτές που θα βλέπουν το ΑΕΠ τους να αυξάνεται έστω και ράθυμα κι από την άλλη αυτές που θα βουλιάζουν στην κρίση για ένα με δύο χρόνια ακόμη (βλέπε Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία, Ιρλανδία, κ.α.) με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν δύο ταχύτητες και στην οικονομία. Ειρήσθω εν παρόδω, δεν περνάει απαρατήρητο ότι η Ευρώπη που μέσα από την κρίση έβλεπε την δυνατότητα βελτίωσης της θέσης της στον διεθνή καταμερισμό εξέρχεται πιο βαριά τραυματισμένη από τις συμπληγάδες της, με τον νέο πολυ-πολικό κόσμο να αποδεικνύεται πολύ πιο αφιλόξενος για τις διεθνείς της φιλοδοξίες. Η στροφή της Ουάσιγκτον προς την Ασία, επιβεβαιώνει την υποβάθμισή της η οποία μάλιστα συμπίπτει με τη επικύρωση και την ενεργοποίηση της Συνθήκης της Λισσαβόνας και τον διορισμό προέδρου και υπουργού Εξωτερικών, όπως προβλεπόταν από τις διατάξεις της. Επανερχόμενοι στο διεθνές πλαίσιο των ζοφερών προβλέψεων, οι σημαντικότεροι οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες του Νταβός συμφώνησαν πως τα δημοσιονομικά μέτρα, με τα οποία το κράτος στήριξε τον δοκιμαζόμενο ιδιωτικό τομέα, δεν πρέπει να διακοπούν υπό το φως των θετικών εξελίξεων γιατί τότε αυξάνονται οι πιθανότητες μιας διπλής ύφεσης ή βύθισης. Την άποψη αυτή υποστήριξε δημόσια κι ο γάλλος διευθυντής του ΔΝΤ, Ντομινίκ Στρος Καν, παροτρύνοντας τα κράτη μέλη του να συνεχίσουν να έχουν το χέρι στην τσέπη. Ο αναντικατάστατος ρόλος των κρατικών μέτρων στήριξης της ιδιωτικής οικονομίας (με βαρύτατες προφανώς συνέπειες για τα δημόσια οικονομικά) επιβεβαιώνεται επίσης από τη διαφαινόμενη συρρίκνωση του ιδιωτικού δανεισμού που όλες τις τελευταίες δεκαετίες στήριζε την χειμαζόμενη – λόγω παρατεταμένης λιτότητας – ιδιωτική κατανάλωση. Μέχρι το 2007 για παράδειγμα τα κτηματικά δάνεια ανέρχονταν στο 73% του ΑΕΠ στις ΗΠΑ και στο 81% του ΑΕΠ στην Αγγλία, ενώ ο τραπεζικός δανεισμός στις επιχειρήσεις ισοδυναμούσε με το 46% του ΑΕΠ στην Αγγλία και το 36% στις ΗΠΑ. Στη βάση των παραπάνω «θα πρέπει να περιμένουμε πολλά χρόνια μείωσης του χρέους σε συγκεκριμένους τομείς ορισμένων από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου κι αυτή η διαδικασία θα ασκήσει ένα αξιοσημείωτο εμπόδιο στην αύξηση του ΑΕΠ», αναφερόταν σε έκθεση διεθνούς οικονομικού ινστιτούτου που μετέφερε η βρετανική Guardian Weekly στις 22 Ιανουαρίου. Ταυτόχρονα άπαντες επίσης συμφωνούν πως δεν είναι δυνατό να συνεχιστεί η σημερινή πολιτική μηδενικών επιτοκίων καθώς έχει αρχίσει να δημιουργεί νέου τύπου φούσκες στις αναπτυσσόμενες αγορές, όπου καταλήγει το «τσάμπα χρήμα». Ενδεικτικά αναφέρθηκε πως οι διεθνείς ροές κεφαλαίου από 435 δισ. δολ. το 2009 αναμένεται φέτος να φθάσουν τα 722 και το 2011 να ξεπεράσουν τα 800 δισ. – πραγματική πλημμυρίδα ρευστού που αναστατώνει τις εθνικές οικονομίες οδηγώντας χώρες όπως η Βραζιλία να επιβάλουν φόρο στις βραχυπρόθεσμες κεφαλαίου, διώχνοντας έτσι τις κερδοσκοπικές τοποθετήσεις. Μια άνοδο των επιτοκίων όμως από την ΕΚΤ ή τη FED θα αποτελέσει τη χαριστική βολή στον ιδιωτικό τομέα, καθώς τα δάνεια προς τον ιδιωτικό τομέα και τα νοικοκυριά θα περιοριστούν ακόμη περισσότερο.

Υπό το βάρος λοιπόν αυτών των απαισιόδοξων προβλέψεων, που γίνονται ακόμη ζοφερότερες από την εκτίναξη της ανεργίας στο 10% σε χώρες όπως η Αμερική για παράδειγμα, τίθεται υπό αίρεση ακόμη κι η διαπίστωση του Λόρενς Σάμερς, επικεφαλής του Εθνικού Οικονομικού Συμβουλίου του Λευκού Οίκου, ότι είμαστε στο μέσον μιας περιόδου «στατιστικής ανάκαμψης και ανθρώπινης ύφεσης»…

Νικητής είναι… η Βραζιλία (Διπλωματία, 11ος/2009)

ΑΝΕΡΧΟΜΕΝΗ ΥΠΕΡΔΥΝΑΜΗ Η ΧΩΡΑ ΤΗΣ ΣΑΜΠΑΣ 

Η ΑΝΑΘΕΣΗ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΑΚΩΝ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΣΤΙΑΣ ΤΗΣ 

Όπως συνέβη και με το Πεκίνο, η ανάθεση των Ολυμπιακών Αγώνων στο Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας από την Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή επισφραγίζει τα τεράστια βήματα που έχει πραγματοποιήσει η χώρα της σάμπας τα τελευταία χρόνια και κυρίως τις λαμπρές της προοπτικές, αν φυσικά καταφέρει και ξεπεράσει τις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες.

Πλήρης συμβολισμών ήταν η μάχη που έδωσε και κέρδισε το Ρίο ντε Τζανέιρο στις 4 Οκτώβρη εναντίον τριών άλλων πόλεων – του Σικάγου, του Τόκιο και της Μαδρίτης – καταφέρνοντας να κερδίσει τη φιλοξενία των Ολυμπιακών Αγώνων του 2016 κι έχοντας ήδη εξασφαλίσει τη φιλοξενία του παγκόσμιου κυπέλλου ποδοσφαίρου το 2014. Μαζί φυσικά κέρδισε και το έπαθλο που συνοδεύει την ανάθεση: επενδύσεις ύψους 14,4 δισ. δολ. Η μάχη έβριθε συμβολισμών γιατί δεν ήταν η πρώτη φορά που αντιπρόσωποι των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας και της Ισπανίας αναγκάζονταν να διπλώσουν τις σημαίες τους και να αποχωρήσουν ηττημένοι. Κι άλλες φορές στο παρελθόν η Βραζιλία συγκρούστηκε μαζί τους, αναγκάζοντάς τους να αποδεχθούν την ανάδυση των νέων κέντρων οικονομικής δύναμης που φέρνει μαζί της η υποχώρηση των ΗΠΑ.

Η Ιαπωνία για παράδειγμα, ήταν ο πλέον διαπρύσιος αντίπαλος του θεσμού του G20, όπως εν συντομία έχει χαρακτηριστεί η σύνοδος των 19 πλουσιοτέρων χωρών του πλανήτη συν την Ευρωπαϊκή Ένωση, που συγκαλείται πλέον σε τακτική βάση έχοντας υποκαταστήσει πλήρως το πολιτικά απονομιμοποιημένο G8, αφότου ξέσπασε η τρέχουσα οικονομική κρίση. Η αντίδραση της Ιαπωνίας προήλθε από το ότι έχασε το προνόμιο να μιλάει εξ ονόματος όλης της Ασίας όπως δικαιούταν να κάνει μέχρι πριν δύο χρόνια που για την παγκόσμια οικονομία αποφάσιζε η σύνοδο των 8 πλουσιοτέρων κρατών του πλανήτη. Τώρα το δικαίωμά της αυτό το μοιράζεται μαζί με την Ινδία, την Ινδονησία, τη Νότια Κορέα, τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία και, το πιο ενοχλητικό, μαζί και με την Κίνα. Μεγάλος χαμένος από τη συγκρότηση του G20 ήταν κι η Ισπανία, σε βαθμό τέτοιο που εξέφρασε πολλές φορές δημόσια την δυσφορία της για τ’ ότι δεν συμπεριλαμβάνεται, αντίθετα με άλλες χώρες που τις θεωρεί υποδεέστερες οικονομικά, με αποτέλεσμα να καλείται να παρακολουθεί τις συνεδριάσεις ως παρατηρητής. Μέλος ωστόσο ακόμη κι αυτού του διευρυμένου κλαμπ ισχυρών κρατών δεν είναι. Αντίθετα με την Βραζιλία, που πολλές φορές έχει συγκεντρώσει πάνω της τη διεθνή προσοχή, σε σημείο τέτοιο που πρόσφατα ο αμερικανός πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα να χαρακτηρίσει τον Λούλα, κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης, «άνθρωπο της εποχής μας». Ο σημαντικότερος λόγος για αυτούς τους επαίνους είναι οι εντυπωσιακές οικονομικές επιδόσεις της Βραζιλίας.

Ο άθλος που έχει επιτευχθεί την τελευταία οκταετία γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακός αν συγκριθεί με τη ζοφερή εικόνα που επικρατούσε μέχρι και πριν οκτώ χρόνια, πριν δηλαδή κερδίσει τις εκλογές ο Λούλα. Ένα νούμερο είναι αρκετό: 2.477%! Τόσος ήταν ο πληθωρισμός που επικρατούσε το 1993! Έκτοτε κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι. Σημείο τομής ήταν οι εκλογές του 2002, που τις κέρδισε το Κόμμα των Εργατών του πρώην μεταλλεργάτη συνδικαλιστή Λούλα ντα Σίλβα. Η ανησυχία τότε για τους κινδύνους από την εκλογή του ήταν τόσο έντονες που το εθνικό νόμισμα έχασε σημαντικό μέρος της αξίας του. Έκτοτε όμως ξεκίνησε η ανοδική πορεία για να φθάσει σήμερα η Βραζιλία να χαρακτηρίζεται 9η οικονομία του κόσμου κατά τις πιο συντηρητικές εκτιμήσεις, και 5η κατά τις πιο υπερφίαλες. Κι ο δε Λούλα, που ετοιμάζεται να εγκαταλείψει το προεδρικό παλάτι λόγω του ότι απαγορεύεται να θέσει υποψηφιότητα για τρίτη φορά στις εκλογές που θα διεξαχθούν τον Οκτώβρη του 2010, να απολαμβάνει ποσοστά δημοτικότητας της τάξης του 76%, που δεν χαίρονται ούτε καν νεοεκλεγμένοι πρόεδροι!

Σε αυτή την πορεία η Βραζιλία, κράτησε τον πληθωρισμό καθηλωμένο στο 6%, το δημόσιο χρέος της στο 44%, τα συναλλαγματικά της αποθέματα στα 220 δισ. δολ. και το εμπορικό της ισοζύγιο πλεονασματικό στα 26 δισ. δολ. Ένδειξη του δυναμισμού της βραζιλιάνικης οικονομίας είναι και το έλλειμμα που έχει προκαλέσει στο ευρωπαϊκό ισοζύγιο. Με βάση ανακοίνωση της στατιστικής υπηρεσίας της ΕΕ, Eurostat, με ημερομηνία 2 Οκτώβρη 2009, μεταξύ του 2000 και 2008 η αξία των εξαγωγών από την ΕΕ των 27 προς τη Βραζιλία αυξήθηκαν κατά 50%, ενώ οι εισαγωγές σχεδόν διπλασιάστηκαν. Το αποτέλεσμα ήταν το έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο, εις βάρος της ΕΕ, να φθάσει από 1,8 δισ. ευρώ το 2000 στα 9,5 δισ. το 2009. Δηλαδή να τετραπλασιαστεί!

Σημείο σταθμός στην οικονομία της Βραζιλίας αποτέλεσε ο εντοπισμός πετρελαϊκών κοιτασμάτων στα βάθη της θάλασσάς της. Υπολογίζεται ότι σε ένα τεράστιο βάθος, άνω των 9 χιλιομέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας, βρίσκονται από 5 έως 8 δισ. βαρέλια αργού πετρελαίου εξαιρετικής ποιότητας. Η εξόρυξή τους αναμένεται να προκαλέσει τεκτονικές δονήσεις στον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη, ακόμη πιο σημαντικές και απ’ αυτές που προκάλεσε η ανακάλυψη των κοιτασμάτων στη Βόρεια Θάλασσα τη δεκαετία του ’70. Η Βραζιλία ακόμη δεν έχει κατασταλάξει στο μοντέλο που θα προκρίνει για την εκμετάλλευσή τους. Αν δηλαδή θα ανατεθεί στην κρατική πετρελαϊκή εταιρεία Petrobras, τι μερίδιο θα έχουν από τα κέρδη τα 3 από τα 27 ομοσπονδιακά κρατίδια στα ύδατα των οποίων φιλοξενούνται τα κοιτάσματα, κοκ. Αν κάτι είναι σίγουρο αυτό αφορά την δέσμευση του Λούλα να δημιουργήσει ένα κεφάλαιο από τα κέρδη που θα αφήνει η εξαγωγή του πετρελαίου με το οποίο θα χρηματοδοτήσει την αντιμετώπιση της φτώχειας. Επίσης αυτό που είναι ακόμη πιο σίγουρο είναι οι διακρατικοί ανταγωνισμοί που έχει αρχίσει ήδη να τροφοδοτεί στην αμερικανική ήπειρο η μετατροπή της Βραζιλίας σε πετρελαιοεξαγωγική χώρα.

Όταν η συζήτηση για τα κοιτάσματα της Βραζιλίας μεσουρανούσε δίνοντας τροφή για τις πιο ακραίες φιλοδοξίες, τον Ιούλιο του 2008, ανακοινώθηκε επίσημα από την Ουάσινγκτον η σημαντικότερη είδηση στο επίπεδο της ισορροπίας στρατιωτικών δυνάμεων. Αφορούσε την επανίδρυση του Τέταρτου αμερικανικού Στόλου, που θα αποτελείται από 11 πλοία, 1 πυρηνοκίνητο υποβρύχιο και 1 αεροπλανοφόρο, με περιοχή επιχειρησιακής ευθύνης τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική. Η επίσημη αιτιολογία για την επανασύστασή του Τέταρτου Στόλου από την κυβέρνηση Μπους ήταν η αντιμετώπιση της τρομοκρατίας και παράνομων ενεργειών όπως το εμπόριο ναρκωτικών. Πραγματικά δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι διατάσσεται τέτοια συγκέντρωση στρατιωτικής ισχύος για να αντιμετωπιστούν οι παραγωγοί κόκας στα όρη των Άνδεων, με τον αρχιβαρώνο της κοκαΐνης, Πάμπλο Εσκομπάρ να έχει αποδημήσει προ πολλού και το αντάρτικο των FARC στην Κολομβία να αποτελεί παρελθόν… Πολύ περισσότερο όταν οι ΗΠΑ έλαβαν μια ακόμη στρατηγική απόφαση, από την ηγεσία του Μπαράκ Ομπάμα μάλιστα, οδηγώντας σε υψηλότερα επίπεδα το θερμόμετρο στη Νότια Αμερική. Ειδικότερα, η άδεια που έδωσε ο πρόεδρος της Κολομβίας Αλβάρο Ουρίμπε στις ΗΠΑ να χρησιμοποιούν ελεύθερα τις 9 βάσεις που διαθέτουν στη χώρα. Απόφαση που προκάλεσε κύματα διαμαρτυρίας σε όλη την υποήπειρο, ακόμη κι από τις πιο μετριοπαθείς κυβερνήσεις καθώς όλες ένιωσαν να απειλούνται! Στην πραγματικότητα οι ΗΠΑ πυροδότησαν μια κούρσα εξοπλισμών, μεγάλων μάλιστα ταχυτήτων.

Η χώρα που σήκωσε πρώτη το γάντι ήταν η Βραζιλία, όπως έδειξε η παραγγελία – μαμούθ από τη Γαλλία. Για την επισφράγισή της μάλιστα επισκέφθηκε ο ίδιος ο γάλλος πρόεδρος Νικολά Σαρκοζύ την Βραζιλία. Η παραγγελία, αρχικής αξίας 8,7 δισ. ευρώ, περιελάμβανε 36 αεροπλάνα Rafale, 4 υποβρύχια συμβατικής τεχνολογίας και 1 πυρηνοκίνητο. Ταυτόχρονα με την αγορά τους η Βραζιλία έσπευσε να υπογραμμίσει τον αμυντικό χαρακτήρα της κίνησής της, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα τη σημασία των όσων θα διακυβευτούν στην Νότια Αμερική τα επόμενα χρόνια. Ο υπουργός Άμυνας της Βραζιλίας, Νέλσον Γιομπίμ, (που ήταν υπουργός Δικαιοσύνης του προηγούμενου προέδρου και αντιπάλου του Λούλα) σε συνέντευξή του στην ισπανική εφημερίδα El Pais στις 28 Οκτώβρη, έδωσε μια εξαιρετικά διπλωματική αλλά πλήρης περιεχομένου απάντηση όταν ρωτήθηκε από τον δημοσιογράφο κατά πόσο υφίσταται μια κούρσα εξοπλισμών στην περιοχή. «Όχι, αυτό που υπάρχει είναι μια επανάκτηση του χαμένου χρόνου. Η μοναδική σύγκρουση είναι της Κολομβίας με τους FARC (Ένοπλοι Επαναστατικοί Στρατοί της Κολομβίας). Τα υπόλοιπα ανταποκρίνονται στην ανάγκη κάθε χώρας να υπερασπιστεί τους πλουτοπαραγωγικούς της πόρους. Το να έχεις μια καλή άμυνα σημαίνει ότι έχεις τη δυνατότητα να λες όχι, όταν έχεις την ανάγκη να πεις όχι»!

Με άλλα λόγια η Βραζιλία παρότι έχει τον ισχυρότερο στρατό της Λατινικής Αμερικής (15,5 δισ. δολ. έδωσε το 2008 από τον κρατικό προϋπολογισμό για αμυντικές δαπάνες) προβλέποντας τους κινδύνους που θα αντιμετωπίσει, εξοπλίζεται ακόμη πιο αποφασιστικά ώστε να μπορεί να προστατεύσει από ξένες επιβουλές τον εθνικό της πλούτο κι επίσης την πολιτική και οικονομική της ανεξαρτησία. Κι αυτό γιατί μια σειρά από κινήσεις που κάνει, παρότι ανολοκλήρωτες ακόμη, απειλούν σοβαρά την υφιστάμενη οικονομική τάξη πραγμάτων. Απειλητικός για παράδειγμα απέναντι στην κυριαρχία του δολαρίου είναι ο προβληματισμός που αναπτύσσουν Κίνα και Βραζιλία για την αναγκαιότητα να χρησιμοποιούν στις μεταξύ τους οικονομικές ανταλλαγές το δολάριο. Κι οι σχέσεις τους κάθε άλλο παρά περιθωριακές είναι, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με την Ευρώπη, που οι ανταλλαγές της με την Βραζιλία αντιπροσωπεύουν το 2% του παγκόσμιου εμπορίου των 27. Η Κίνα αντίθετα τον Απρίλιο κατέλαβε την πρώτη θέση στον κατάλογο των εμπορικών εταίρων της Βραζιλίας. Υπό αυτό το πρίσμα το ακόλουθο απόσπασμα από άρθρο του βραζιλιάνου προέδρου σε κινέζικο περιοδικό που δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2009, έχει τεράστια σημασία: «Δε χρειαζόμαστε το δολάριο! Γιατί δύο σπουδαίες χώρες όπως η Κίνα και η Βραζιλία πρέπει να χρησιμοποιούν το δολάριο ως νόμισμα αναφοράς αντί των εθνικών τους νομισμάτων; Είναι παράλογο, όπως και το να δίνουμε σε μία μόνο χώρα την εξουσία να τυπώνει αυτό το νόμισμα. Πρέπει να δώσουμε περισσότερη αξία στο κινέζικο και βραζιλιάνικο νόμισμα»!

Και να σκεφθεί μάλιστα κανείς πως μετά τις δεξιές και φιλοαμερικανικές κυβερνήσεις του Μεξικού και της Κολομβίας, η Αριστερά του Λούλα είναι η πιο μετριοπαθής και φιλικά διακείμενη απέναντι στην Ουάσινγκτον, σε σύγκριση με τον αντιαμερικανικό άξονα των Κάστρο – Κορέα – Τσάβες – Μοράλες…

Το οικονομικό θαύμα της Βραζιλίας χάνει μεγάλο μέρος από τη λάμψη του όταν το βλέμμα πέφτει στην ακραία φτώχεια που συνεχίζει να επικρατεί, παρά τα βήματα που έχουν συντελεστεί. Αποτέλεσμα της φτώχειας και των τεράστιων κοινωνικών αντιθέσεων είναι και το οργανωμένο έγκλημα, που συνεχίζει να ανθεί, παρά την οικονομική ανάπτυξη της Βραζιλίας. Οι εφιαλτικές διαστάσεις που έχει προσλάβει ο πόλεμος των συμμοριών στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο, όπου κατοικεί ο 1 στους 3 από τα 6 εκ. κατοίκων του, αποκαλύφθηκαν όταν λίγες μέρες μετά την ανάθεση των Ολυμπιακών συμμορίες εγκληματιών κατέρριψαν με ρουκέτα ελικόπτερο της αστυνομίας (!) που συμμετείχε σε καταδίωξη κακοποιών! Η κατάρριψη μάλιστα έγινε 1,5 χιλιόμετρο μακριά από το θρυλικό γήπεδο Μαρακανά, όπου θα πραγματοποιηθούν οι τελετές έναρξης και λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων κι ο τελικό του παγκόσμιου Κυπέλλου. Το χειρότερο είναι πως δεν επρόκειτο για μεμονωμένο φαινόμενο. Το Ρίο, με 4.631 νεκρούς (όταν η Νέα Υόρκη έχει 523, με βάση ρεπορτάζ των New York Times στις 22 Οκτώβρη) κρατάει τα σκήπτρα στην εγκληματικότητα, σε τέτοιο σημείο μάλιστα που οι επιδόσεις του μπορούν να συγκριθούν με τις απώλειες που παρατηρούνται σε εμφύλιους πολέμους χαμηλής έντασης! Εκτός αστικών κέντρων, στην αχανή ύπαιθρο της Βραζιλίας, η λάμψη του οικονομικού θαύματος χλομιάζει από το κίνημα των 4 εκ. ακτημόνων που συνεχίζουν να μάχονται ενάντια στα λατιφούντια. Για να γίνει εμφανής η αντίθεση αρκεί να αναφέρουμε πως, σύμφωνα με την Le Monde Diplomatique του Μαΐου, το 44% της γης ανήκει στο 1,5% των ιδιοκτητών και το 57% της γης στο 3,5% των ιδιοκτητών!

Από αυτές ακριβώς τις προκλήσεις, την αντιμετώπιση δηλαδή του οξυμένου κοινωνικού ζητήματος με τη βοήθεια των εσόδων από το πετρέλαιο, θα κριθεί αν η Βραζιλία θα γίνει αυτό που υποστήριζε ο αυστριακός συγγραφέας Στέβαν Τσβάιχ, σε ένα διήγημα που έγραψε το 1942: Μια χώρα του μέλλοντος…