Όχι μόνο πολιτικό αλλά και οικονομικό προτεκτοράτο η Ουκρανία

mihail-saakasviliΈνα ποτήρι νερό στα μούτρα και μια έκρηξη οργής που συμπυκνώθηκε στη φράση «άντε στο διάολο εξαφανίσου από τη χώρα μου» ήταν η απάντηση του ουκρανού υπουργού Εσωτερικών, Άρσεν Αβάκοβ, στον Μιχαήλ Σαακασβίλι που αφού έφυγε διωγμένος από τη Γεωργία, όπου πλέον καταζητείται για ακραίες περιπτώσεις διασπάθισης δημόσιου χρήματος, την τελευταία διετία στην Ουκρανία αποτελεί ακλόνητη σταθερά του πολιτικού συστήματος.

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗΣ

Ο υπουργός Εσωτερικών δεν ήταν κι ο μοναδικός κυβερνητικός που εξανέστη με τα έργα και τις ημέρες του ανθρώπου που οδήγησε σε πόλεμο τη Γεωργία με την Ρωσία το 2008, κατ’ εντολή των αμερικάνων νεοσυντηρητικών. Πυρ και μανία έγινε εναντίον του ακόμη κι ο ουκρανός πρωθυπουργός Αρσένιι Γιάτσενουκ, που χαρακτήρισε δημόσια τον Σαακασβίλι «κλόουν». Κι ας ήταν αυτός που διόρισε τον «αμερικάνο φίλο» κυβερνήτη στην Οδησσό, ρίχνοντας όχι απλά λάδι αλλά τόνους πυρίτιδας, με αυτή του την κίνηση, στη φωτιά των ρωσο-ουκρανικών σχέσεων. Τώρα όμως που η δημοτικότητα του Γιατσενούκ έχει πέσει στο ναδίρ, καθώς αδυνατεί να εξασφαλίσει την κυβερνητική ενότητα όπως φάνηκε από την απροθυμία του κυβερνητικού συνασπισμού να ψηφίσει τον προϋπολογισμό με τα ακραία μέτρα λιτότητας που ζήτησε το ΔΝΤ ως όρο για την χρηματοδότηση της χώρας με 40 δισ. ευρώ, ενώ αντίθετα η δημοτικότητα του Σαακασβίλι έχει εκτιναχθεί στα ύψη, ο εκλεκτός των Αμερικάνων αποτελεί κόκκινο πανί ακόμη και για τους εξωνημένους ουκρανούς πολιτικούς.

ΗΠΑ και ΕΕ αντίθετα φαίνεται πως δύο χρόνια μετά την ανατροπή του εκλεγμένου προέδρου Βίκτορ Γιανούκοβιτς δίνουν ανεπιφύλακτα το χρίσμα στον εκλεκτό του Λευκού Οίκου για να ηγηθεί της Ουκρανίας και να χειρισθεί εν λευκώ όλες τις αναδιαρθρώσεις που έχουν δρομολογηθεί για να αποσπασθεί η χώρα οριστικά από τη Ρωσία και να προσδεθεί οργανικά στη Δύση. Κίνηση ματ σε αυτή την πορεία είναι η ενεργοποίηση της συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου μεταξύ Ουκρανίας και ΕΕ από την 1η Ιανουαρίου, καθώς ήδη έχει αλυσιδωτές επιπτώσεις, όπως για παράδειγμα την εκδίωξη της Ουκρανίας από τη ζώνη ελεύθερου εμπορίου των χωρών της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, με πρωτοβουλία του Κρεμλίνου. Αντίδραση αναγκαστική και αναμενόμενη καθώς σε αντίθετη περίπτωση η οικονομική ολοκλήρωση της Μόσχας θα κατακλυζόταν από αδασμολόγητα ευρωπαϊκά προϊόντα. Από δω και πέρα όμως στα ουκρανικά προϊόντα θα επιβάλλονται δασμοί ύψους 6% για να εισαχθούν στη Ρωσία και το οικονομικό της μπλοκ, αποκόβοντας την βίαια και οριστικά μετά την διακοπή που επήλθε το 2014-2015 από μια αγορά με την οποία είχε χτίσει επί χρόνια πολλαπλές συμπληρωματικότητες. Ωστόσο, η οικονομική ένταξη της Ουκρανίας στη Δύση, που προωθείται επίσης με υπογραφή διμερών συμφωνιών για ελεύθερες συναλλαγές με χώρες όπως ο Καναδάς, το Ισραήλ, κ.α. θα σημάνει την εξαθλίωση του πληθυσμού της!

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Πριν στις 3 Ιανουαρίου 2016

Η επιστροφή της Ουκρανίας στην αγκαλιά της Ρωσίας (Μετροπόλιταν, 1-2/5/2010)

Για πενήντα και πλέον χρόνια η Γιάλτα συμβόλιζε το αμετάβλητο της μεταπολεμικής γεωπολιτικής ισορροπίας. Την τελευταία εικοσαετία ωστόσο η ίδια πόλη, στην χερσόνησο της Κριμαίας στην Ουκρανία, αποτελεί τον πιο αδιάψευστο μάρτυρα της γεωπολιτικής αστάθειας και του ανηλεούς ανταγωνισμού για διεύρυνση των σφαιρών επιρροής μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Κι η συμφωνία που υπογράφτηκε την προηγούμενη Τετάρτη 22 Απρίλη μεταξύ Μόσχας και Κιέβου επισφραγίζει την ήττα των αμερικανικών σχεδίων επέκτασης και την επανάκτηση από τη μεριά της Ρωσίας της επιρροής που διέθετε στις γειτονικές της χώρες.

Με βάση τα όσα συμφωνήθηκαν, που μένει να επικυρωθούν από τα κοινοβούλια των δύο χωρών, η Ρωσία θα συνεχίζει να χρησιμοποιεί την χερσόνησο της Κριμαίας στην Μαύρη Θάλασσα για να ελλιμενίζεται ο στόλος της για 25 ακόμη χρόνια, ενώ η συμφωνία θα μπορεί να επεκταθεί για 5 χρόνια επιπλέον. Δεδομένου ότι η υπάρχουσα συμφωνία (που υπογράφτηκε το 1997) λήγει το 2017, η Μόσχα εξασφάλισε ότι τουλάχιστον μέχρι το 2042 θα μπορεί να ελέγχει από την Κριμαία όλη τη Μαύρη Θάλασσα και φυσικά τον Καύκασο. Πρόκειται για μια τεράστια στρατηγική επιτυχία που υπογραμμίζεται αν θυμηθούμε την βύθιση το καλοκαίρι του 2008, στο μέσο του πολέμου στη νότια Οσετία, ενός γεωργιανού πλοίου που μετέφερε πυραύλους στο καθεστώς του Σαακασβίλι. Η Μόσχα επομένως θα συνεχίσει να ελέγχει δια θαλάσσης το μαλακό της υπογάστριο τον Καύκασο.

Στο εσωτερικό της Ουκρανίας πάντως η συμφωνία προκάλεσε αντιδράσεις στην αντιπολίτευση που ακόμη είναι ζαλισμένη από την πρόσφατη ήττα της. Η πρώην πρωθυπουργός, Γιούλια Τιμοσένκο, που είχε συγκρουστεί σφοδρότατα με τον πρώην σύμμαχό της και πρόεδρο μέχρι πρόσφατα της Ουκρανίας, Βίκτορ Γιουστσένκο, κατήγγειλε τη συμφωνία επικαλούμενη άρθρο του συντάγματος που απαγορεύει τη φιλοξενία στο ουκρανικό έδαφος ξένων στρατιωτικών βάσεων. Ωστόσο, παρά τη σφοδρότητά τους οι αντιδράσεις της Τιμοσένκο πιο μεγάλη απήχηση βρήκαν στον διεθνή Τύπο παρά στο εσωτερικό της χώρας, όπου οι μεγαλύτερες απειλές για τη σταθερότητα και την ευημερία της προήλθαν από τη σύγκρουση με τη Μόσχα κι όχι από τη στενότερη συνεργασία μαζί της.

Ως ανταπόδοση η Γεωργία εξασφάλισε μείωση κατά 30% των τιμών που αγοράζει το φυσικό αέριο από τη Ρωσία, η τιμή του οποίου στο εξής από 300 δολ. τα 1.000 κυβικά μέτρα αναμένεται να πέσει στα 200 δολ. Ιδιαίτερη δε σημασία έχει το γεγονός ότι η μορφή της μείωσης της τιμής που εξασφαλίσθηκε αναφέρεται σε απαλλαγή της Ουκρανίας από εξαγωγικούς δασμούς. Στην ίδια δε συμφωνία προβλέπεται η συνεργασία των δύο χωρών στους τομείς των κατασκευών, της ενέργειας, των μεταφορών κ.α. Σε αυτό το πλαίσιο αναμένεται να ξεκινήσει η κατασκευή μιας γέφυρας που να ενώνει την Κριμαία με τον ρωσικό Καύκασο. Επίσης, η Ρωσία αναμένεται να αποκτήσει το 50% συν 1 του μετοχικού κεφαλαίου της ουκρανικής αεροναυπηγικής βιομηχανίας Αντόνοβ που τα τελευταία χρόνια υπολειτουργεί λόγω της οικονομικής κρίσης που μαστίζει την Ουκρανία. Η κρίση μάλιστα έφθασε σε τέτοιο σημείο ώστε η χώρα προσέφυγε στο ΔΝΤ, το οποίο μάλιστα προεκλογικά διέκοψε την παροχή ρευστού, επειδή η κυβέρνηση της Ουκρανίας αρνήθηκε να εφαρμόσει τα μισητά, εξοντωτικά για την κοινωνική πλειοψηφία, προγράμματα λιτότητας που είχε απαιτήσει. Εν είδει παρενθέσεως: Ακόμη κι η κυβέρνηση της Ουκρανίας, έχοντας απολέσει προ πολλού τη νομιμοποίησή της, είπε κι ένα όχι στο ΔΝΤ. Η ελληνική κυβέρνηση θα βρει το πολιτικό θάρρος να το κάνει άραγε;

Η είσοδος της Ρωσίας στην ουκρανική αεροναυπηγική βιομηχανία (που θα πραγματοποιηθεί μέσω της United Aircraft Cooperation – UAC) δεν είναι νέο σχέδιο. Είχε ξεκινήσει να προωθείται το 2006, αλλά διακόπηκε λόγω της ανατροπής του προέδρου Βίκτορ Γιανούκοβιτς από τον Βίκτορ Γιουστσένκο και την Γιούλια Τιμοσένκο, με όχημα την λεγόμενη πορτοκαλί επανάσταση. Οπότε η πρόσφατη ατιμωτική εκλογική ήττα, στα όρια της συντριβής, των δύο πρωταγωνιστών της «πορτοκαλί επανάστασης» στις εκλογές του Ιανουαρίου σηματοδοτεί το κλείσιμο ενός κύκλου πιέσεων της Ρωσίας όλη την προηγούμενη δεκαετία με μοχλό τις «έγχρωμες επαναστάσεις», που ως κοινό γνώρισμα είχαν την εκδίωξη από τις κυβερνήσεις πολιτικών που πρόσκεινταν φιλικά προς τη Ρωσία και την ανάληψη της εξουσίας από φιλοαμερικανούς ηγέτες, σπουδαγμένους ακόμη και στις ΗΠΑ. Το παράδειγμα της Γεωργίας με την εκδίωξη του Έντουαρντ Σεβαρντνάτζε και την ανάδειξη του Μικαΐλ Σαακασβίλι στην ηγεσία της χώρας το Νοέμβριο του 2003 στο πλαίσιο ενός παλατιανού πραξικοπήματος που βαφτίστηκε «επανάσταση των ρόδων» αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό. Άνοιξε άλλωστε και την αυλαία μιας σειρά κυβερνητικών ανατροπών που λειτούργησαν σαν θηλιά γύρω από τη Ρωσία. Η παγκόσμια πρώτη πάντως αυτών των ανατροπών συνέβη στη Σερβία με την σύλληψη του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς και την παράδοσή του στο ΝΑΤΟϊκό Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης όπου πρωταγωνιστικό ρόλο (με την παροχή ζεστού χρήματος και «καυτών» πολιτικών συμβουλών) διαδραμάτισε το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, υπό την ηγεσία τότε του Γιώργου Παπανδρέου…

Επιστρέφοντας στην Ουκρανία, η συμφωνία που υπέγραψε ο ρώσος πρόεδρος Ντμίτρι Μεντβέντεβ με τον ουκρανό ομόλογό του Βίκτορ Γιανούκοβιτς σηματοδοτούν το κλείσιμο αυτής της παρένθεσης, που συνέπεσε με την προεδρία στον Λευκό Οίκο του Τζορτζ Μπους. Ευρύτερα δε, έρχεται να υπογραμμίσει τη συρρίκνωση της επιρροής της αμερικανικής αυτοκρατορίας.

Το εντελώς αντίθετο συμβαίνει με τη Ρωσία. Η απόφασή της να μειώσει την τιμή του φυσικού αερίου που πληρώνει η Ουκρανία μέσω της κατάργησης σχεδόν των εξαγωγικών δασμών φέρνει στην επιφάνεια τα σχέδια του Κρεμλίνου για τη δημιουργία μιας οικονομικής κοινότητας που στο μέλλον δεν αποκλείεται να αποκτήσει και κοινό νόμισμα. Ήδη η Ρωσία έχει υπογράψει πλήθος συμφωνιών με τη Λευκορωσία και το Καζακστάν στην κατεύθυνση συγκρότησης μιας τελωνειακής ένωσης. Το αρχικό σχέδιο θέλει την ολοκλήρωση της ενιαίας οικονομικής ζώνης μέχρι το 2012. Ο ρώσος πρωθυπουργός δε, Βλαντίμιρ Πούτιν, που όλα δείχνουν ότι θα διεκδικήσει ξανά την προεδρία της Ρωσίας στις εκλογές του 2012, έχει απευθύνει κάλεσμα και στην Ουκρανία για να συμμετέχει. Ενδεχόμενη θετική ανταπόκριση του Κιέβου, που είναι πολύ πιθανή μετά την εκλογική νίκη του Γιανούκοβιτς και, το σημαντικότερο, ώριμη μετά τις τελευταίες συμφωνίες θα δημιουργήσει μια αγορά 213 εκ. κατοίκων που μακροπρόθεσμα φιλοδοξεί να αμφισβητήσει τις ΗΠΑ και την ΕΕ και τη νομισματική τους ηγεμονία μέσω του δολαρίου και του ευρώ.

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι άμεσα παύει η φερεγγυότητα της Ρωσίας ως προμηθευτής φυσικού αερίου στη Δυτική Ευρώπη να επαφίεται στις καθημερινές διαθέσεις του κάθε τυχάρπαστου πολιτικού της Ουκρανίας και φυσικά στα σχέδια των ΗΠΑ. Η συμφωνία που επιτεύχθηκε με την Ουκρανία για το φυσικό αέριο δεν λύνει μόνο ένα τεράστιο πρόβλημα για την ίδια. Αλλά, κι η Ρωσία επίσης ξέρει ότι η διέλευση του αερίου προς τη Δύση θα γίνεται στο εξής απρόσκοπτα και δεν πρόκειται να επαναληφθούν «πειρατικές» πρακτικές του παρελθόντος που εξέθεσαν ανεπανόρθωτα τη Μόσχα, εμφανίζοντάς την ως αφερέγγυα και δίνοντας επιχειρήματα στους Ευρωπαίους και τους Αμερικάνους που έθεταν ως στόχο άμεσης προτεραιότητας και ζωτικής σημασίας την απεξάρτηση της ευρωπαϊκής αγοράς από τη Ρωσία.

Η νέα Γιάλτα επομένως δεν είναι και τόσο συμβατή με τους αμερικανικούς σχεδιασμούς…

Στο πλευρό Γεωργίας και Ουκρανίας η Ουάσινγκτον (Μετροπόλιταν 8/8/2009)

Καμία πρόθεση δεν έχουν οι ΗΠΑ να θυσιάσουν τις στρατηγικές συμμαχίες τους με την Ουκρανία και τη Γεωργία στο βωμό της επανεκκίνησης των ρωσοαμερικανικών σχέσεων! Αυτό ήταν το μήνυμα της πρόσφατης επίσκεψης του αμερικανού αντιπροέδρου, Τζο Μπάιντεν, στο Κίεβο και την Τιφλίδα. Ένα μήνυμα με τη δική του σημασία καθώς στην περίπτωση της Γεωργίας «επιδόθηκε» λίγες μόλις μέρες πριν την επέτειο του καταστροφικού για την ίδια πολέμου των «5 ημερών» με τη Ρωσία. 

Ασπίδα προστασίας αποτέλεσε για τον Μικαΐλ Σαακασβίλι η επίσκεψη του αμερικανού αντιπροέδρου στην Τιφλίδα στις 22 Ιούλη. Η παρουσία του Τζο Μπάιντεν στην Τιφλίδα μετρίασε (σε βαθμό… ξεδοντιάσματος) τις σφοδρές επικρίσεις προς τον πανταχόθεν βαλλόμενο πρόεδρο της χώρας για τους χειρισμούς του πέρυσι το καλοκαίρι όταν στις 7 Αυγούστου προκάλεσε πόλεμο με την Ρωσία με αποτέλεσμα η Γεωργία να απολέσει το 20% των εδαφών της και να δει τις ένοπλες δυνάμεις της επιχειρησιακά να εκμηδενίζονται και ηθικά να ταπεινώνονται. Έκτοτε ο Σαακασβίλι έχει δεχθεί σφοδρότατες κριτικές τόσο από το εξωτερικό (ακόμη κι από την ΕΕ στο βαθμό που φάνηκε ότι η Γεωργία ήταν ο υπαίτιος της σύγκρουσης στη Νότια Οσετία) όσο κι από το εσωτερικό της χώρας, με συνεχή κύματα μαζικών και βίαιων διαδηλώσεων που ζητούν την παραίτησή του και τη διενέργεια πρόωρων εκλογών.

Στην ίδια τη Γεωργία είναι η αλήθεια ότι η λάμψη της αμφιλεγόμενης «επανάστασης των ρόδων» που ανέδειξε το Νοέμβριο του 2003 στην εξουσία τον αμερικανοσπουδαγμένο Μικαΐλ Σαακασβίλι είχε ξεθωριάσει πολύ πριν το καλοκαίρι του 2008. Τόσο στις προεδρικές εκλογές του Ιανουαρίου του 2008, όσο και στις κοινοβουλευτικές εκλογές που οργανώθηκαν τον Μάιο της ίδιας χρονιάς ο εκλεκτός των ΗΠΑ προέβη σε τόση εκτεταμένη νοθεία ώστε αντέδρασαν ακόμη κι οι παρατηρητές του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη. Πολύ περισσότερο όμως αντέδρασαν οι ίδιοι οι Γεωργιανοί που είδαν τον αρχάγγελο του εκδημοκρατισμού να μετατρέπεται σε έναν ακόμη αδίστακτο, αυταρχικό ηγέτη. Η μοναδική του διαφορά με όλους τους άλλους εστιαζόταν στο μίσος του απέναντι στη Μόσχα και τις σχέσεις αγάπης του με την Ουάσινγκτον. Σε βαθμό τέτοιο ώστε να υπάρχουν αλλεπάλληλα δημοσιεύματα στον διεθνή Τύπο για το ενδεχόμενο ο πόλεμος το Σαακασβίλι ενάντια στη Ρωσία τον Αύγουστο του 2008 να μην ήταν εντελώς δικός του, αλλά κυρίως του πανίσχυρου και σκοτεινού αντιπροέδρου των ΗΠΑ Ντικ Τσέινι. Ποιος ξεχνάει άλλωστε ότι σύμβουλός του την κρίσιμη εκείνη περίοδο ήταν ο εξ ίσου σκοτεινός Άλεξ Ρόντος – που εξακολουθεί, όπως φάνηκε κι από την παρουσία του στο πρόσφατο Συμπόσιο της Σύμης να διατηρεί σχέσεις με τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ, Γιώργο Παπανδρέου…

Δεδομένου λοιπόν ότι ο Μικαΐλ Σαακασβίλι είναι άνθρωπος του χθες («όλο και περισσότερο μέρος του προβλήματος παρά μέρος της λύσης» τον αποκάλεσαν σε εντιτόριαλ τους οι Φαϊνάνσιαλ Τάιμς στις 23 Ιούλη, την επομένη της επίσκεψης Μπάιντεν) ο αμερικανός αντιπρόεδρος συναντήθηκε και με στελέχη της αντιπολίτευσης που παραμένει εν πολλοίς κατακερματισμένη. Κατά την ομιλία του στη Βουλή της Τιφλίδας ο Τζο Μπάιντεν αλλά και σε όλες τις δημόσιες τοποθετήσεις του αφού εξήρε τον στρατηγικό ρόλο της Γεωργίας στον χάρτη των αγωγών μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου κι επίσης τη βοήθεια που προσφέρει στις ΗΠΑ συμμετέχοντας στις δυνάμεις κατοχής του Αφγανιστάν, τόνισε την ανάγκη επανάκτησης της εθνικής ακεραιότητας της χωρίς ωστόσο να προκρίνει την προσφυγή στη χρήση των όπλων. Με αυτό τον τρόπο η Ουάσινγκτον έκανε σαφές ότι δεν πρόκειται να αναγνωρίσει την ανεξαρτησία της Ν. Οσετίας και της Αμπχαζίας από τη Γεωργία, όπως ανακοινώθηκαν την επομένη του πολέμου των «5 ημερών», ούτε φυσικά να στηρίξει (ξανά) οποιοδήποτε πολεμικό τυχοδιωκτισμό κατά της Ρωσίας, με στόχο την επανένωση της διαλυμένης χώρας. Οι ΗΠΑ επίσης δήλωσαν την συμφωνία τους με τον στόχο ένταξης της Γεωργίας στο ΝΑΤΟ, παρότι εδώ ο Σαακασβίλι ήταν αυτός που πρωτοστάτησε σε ρεαλισμό, αναγνωρίζοντας από το βήμα της Βουλής, λίγες μέρες πριν πως «οι ελπίδες έχουν σχεδόν πεθάνει».

Τη Ρωσία πάντως, που φρόντισε να δείξει ποιος ελέγχει το νότιο Καύκασο με την επίσκεψη του προέδρου Ντμίτρι Μεντβέντεβ στη Ν. Οσετία λίγες μέρες πριν την επίσκεψη του Μπάιντεν στη Γεωργία, υπάρχει κάτι που την ανησυχεί περισσότερο από την ένταξη της Γεωργίας στο ΝΑΤΟ. Είναι ο επανεξοπλισμός της και δη με αντιαρματικούς και αντιαεροπορικούς πυραύλους. Την απαίτησή της φρόντισε μάλιστα να την κάνει γνωστή από την έδρα του ΝΑΤΟ, προειδοποιώντας έτσι τα μέλη της συμμαχίας, δια στόματος του μονίμου αντιπροσώπου της, Ντμίτρι Ρογκοζίν. Η Μόσχα μάλιστα απείλησε και με κυρώσεις όποιον κατασκευαστή προμηθεύσει τη Γεωργία με τέτοια όπλα «είτε είναι στην Αρκτική, είτε στην Ανταρκτική, είτε στις Ηνωμένες Πολιτείες». Κι η απειλή δεν αφορούσε την Αρκτική, ούτε την Ανταρκτική, μια κι επανειλημμένες φορές η Μόσχα έχει αποδοκιμάσει την παρουσία αμερικανών στρατιωτικών συμβούλων στη Γεωργία κι επίσης την προκλητική χρησιμοποίηση πολεμικών πλοίων από τις ΗΠΑ για τη μεταφορά… ανθρωπιστικής βοήθειας. Πρακτική που εγείρει φυσικά υποψίες ότι η Γεωργία σιωπηρά επανεξοπλίζεται από τις ΗΠΑ, όσο κι αν οι ΗΠΑ αρνούνται δημόσια κάθε τέτοιο ενδεχόμενο!

Την ίδια δέσμευση, πως οι ΗΠΑ εξακολουθούν να είναι στο πλευρό τους ανεξάρτητα από την επαναπροσέγγιση που επιχειρείται με τη Ρωσία όπως φάνηκε από το ταξίδι του Μπαράκ Ομπάμα στη Μόσχα από τις 6 έως τις 8 Ιούνη, μετέφερε και στη Ουκρανία την οποία επισκέφθηκε αμέσως πριν τη Γεωργία ο αμερικανός αντιπρόεδρος. Το δυστύχημα και σ’ αυτή τη χώρα για τις ΗΠΑ είναι πως το πολιτικό σύστημα που εγκαθιδρύθηκε μετά την Πορτοκαλί Επανάσταση, μπορεί να αποτέλεσε ανάχωμα στη ρωσική επιρροή δημιουργώντας τεράστια προβλήματα στην Μόσχα όπως συμβαίνει σχεδόν κάθε χρόνο με τις διακοπές στην παροχή φυσικού αερίου προς την Ευρώπη που υπονομεύουν την αξιοπιστία της Ρωσίας ως ενεργειακού εταίρου, ωστόσο, αντί να είναι παράδειγμα προς μίμηση, είναι βαθιά διεφθαρμένο, μη λειτουργικό, απονομιμοποιημένο στην κοινωνική συνείδηση και μετράει κι αυτό μέρες. Σε τέτοιο βαθμό ώστε απέναντι στην αναξιοπιστία του διδύμου που ηγήθηκε της «πορτοκαλί επανάστασης» δηλαδή του προέδρου Βίκτορ Γιουστσένκο και της πρωθυπουργού Γιούλια Τιμοσένκο, οι οποίοι όμως τώρα ούτε που μιλιούνται μεταξύ τους, να αναζητούνται εναλλακτικές λύσεις. Κι αυτό μάλιστα επειγόντως έτσι ώστε το κενό που αφήνει η κατακρήμνιση των ποσοστών δημοτικότητας τους στο 2% και στο 14%, αντίστοιχα, να μην καλυφθεί από την υψηλή επιρροή του φιλορώσου Βίκτορ Γιανούκοβιτς που κυμαίνεται στο 23% ενώ στις ανατολικές, ρωσόφωνες περιοχές της χώρας είναι συντριπτική ξεπερνώντας το 50%. Η εναλλακτική λύση μέχρι στιγμής ακούει στο όνομα Αρσένι Γιατσενιούκ κι η δημοτικότητά του ανέρχεται στο 12%. Είναι πρώην κεντρικός τραπεζίτης, πρώην υπουργός Οικονομικών και νυν υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας τον πολιτικό προσανατολισμό του οποίου «εγγυήθηκε» στέλεχος του ιδρύματος Σόρος που μόλις πρόσφατα, στις 20 Ιούλη, έπλεκε το εγκώμιο του στην υπερσυντηρητική Γουόλ Στριτ Τζέρναλ! Ο Μπάιντεν, όπως και στη Γεωργία, κατά το ταξίδι του στην Ουκρανία συναντήθηκε και με στελέχη της αντιπολίτευσης συμπεριλαμβανομένου του Γιατσενιούκ, που θα αποτελέσουν την επόμενη γενιά ηγετών της χώρας. Ο αμερικανός αντιπρόεδρος κατέθεσε και στην Ουκρανία την υποστήριξή του στο αίτημα ένταξής της στο ΝΑΤΟ, παρότι στην Ουκρανία αυτοί που διαφωνούν είναι οι ίδιοι κάτοικοι της χώρας οι οποίοι απορρίπτουν κάθε τέτοιο ενδεχόμενο, που θα τους φέρει σε σύγκρουση με τη Ρωσία.

Εν κατακλείδι ο αμερικανός αντιπρόεδρος (ο οποίος φαίνεται να βγάζει συστηματικά τη βρώμικη δουλειά του Λευκού Οίκου όπως έδειξαν οι προηγούμενες «αποστολές» του στη Βοσνία – Ερζεγοβίνη όπου επιτέθηκε στους Σέρβους και στο Λίβανο όπου απείλησε με διακοπή της βοήθειας αν ψηφισθεί η Χεζμπολάχ, αφήνοντας έτσι για τον Μπαράκ Ομπάμα τις περισσότερο δημοφιλείς διεθνείς επαφές) έκανε σαφές ότι οι ΗΠΑ δεν εγκαταλείπουν την Ουκρανία και τη Γεωργία. Επιδιώκουν μεν μια επανεκκίνηση των σχέσεων τους με τη Ρωσία – κι αυτό λόγω της ανάγκης που έχουν για διευκολύνσεις στον πόλεμο του Αφγανιστάν, εγκαταλείπουν επικίνδυνους τυχοδιωκτισμούς της εποχής του Μπους – που αποδείχθηκαν κι αναποτελεσματικοί, χωρίς ωστόσο να παραιτούνται από το στόχο περικύκλωσης της Ρωσίας με υποτελή τους καθεστώτα.

Αλλαγή φρουράς σε Ουκρανία – Γεωργία (Διπλωματία, 8/2009)

ΝΕΕΣ ΜΕΤΡΙΟΠΑΘΕΙΣ ΗΓΕΣΙΕΣ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΟΥΝ ΗΠΑ ΡΩΣΙΑ

ΔΕ ΘΥΣΙΑΖΕΙ Η ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ ΤΑ ΠΡΟΓΕΦΥΡΩΜΑΤΑ ΤΗΣ

Την επιστροφή στην πραγματικότητα του ανηλεούς ανταγωνισμού μεταξύ της Ρωσίας  και των ΗΠΑ για την εξασφάλιση σφαιρών επιρροής σηματοδότησε η επίσκεψη του αμερικανού αντιπροέδρου Τζο Μπάιντεν, στην Ουκρανία και τη Γεωργία λίγες μόλις μέρες μετά την ιδιαίτερης σημασίας επίσκεψη του αμερικανού προέδρου, Μπαράκ Ομπάμα, στη Μόσχα. 

Ασυνήθιστης ωμότητας τουλάχιστον για τα μέτρα της Δύσης ήταν η ανοιχτή επιστολή προς την Ουάσινγκτον που υπέγραφαν 22 ηγέτες της ανατολικής Ευρώπης και είδε το φως της δημοσιότητας στην ηλεκτρονική έκδοση της πολωνικής εφημερίδας, Gazeta Wyborcza, αμέσως μετά την επίσκεψη του Μπαράκ Ομπάμα στη ρωσική πρωτεύουσα. Ανάμεσα σε αυτούς που υπέγραφαν την επιστολή ήταν ο ιστορικός ηγέτης του συνδικάτου Αλληλεγύη και πρώην πρόεδρος της Πολωνίας, Λεχ Βαλέσα, κι ο πρώην πρόεδρος της Τσεχίας, Βάτσλαβ Χάβελ. Στην επιστολή παρότι αναφέρονταν μια σειρά από προβλήματα που απειλούν την σταθερότητα των ανατολικοευρωπαϊκών κρατών, όπως για παράδειγμα η οικονομική κρίση, εξέχουσα θέση κατείχε το ζήτημα της Ρωσίας κι ιδιαίτερα η διαφαινόμενη βελτίωση των αμερικανορωσικών σχέσεων. Η ακύρωση του σχεδίου για την αντιπυραυλική ασπίδα ή μια πιθανή αναβάθμιση του ρόλου της Μόσχας στους αμερικανικούς σχεδιασμούς, σύμφωνα με τους 22 που αποτέλεσαν τα ισχυρά χαρτιά της Ουάσινγκτον όταν ο υπουργός Άμυνας του Μπους κι αρχιτέκτονας της εισβολής στο Ιράκ Ντόναλντ Ράμσφελντ διαιρούσε την Ευρώπη σε παλιά και νέα, «θα υποβαθμίσει την αξιοπιστία των Ηνωμένων Πολιτειών σε ολόκληρη την περιοχή» ανέφερε η επιστολή. Σε άλλο δε σημείο, χωρίς προσχήματα αναφερόταν πως «η περιοχή μας είναι ένα μέρος του κόσμου για το οποίο οι Αμερικανοί έχουν σταματήσει να ανησυχούν», παρότι «δεν είναι όλα καλά στην περιοχή μας ή στις διατλαντικές σχέσεις».

Οι εντυπώσεις που δημιούργησε η επίσκεψη του Ομπάμα στη Μόσχα από τις 6 έως τις 8 Ιούνη για μια θεαματική βελτίωση των ψυχροπολεμικών σχέσεων μεταξύ των πάλαι ποτέ δύο υπερδυνάμων κι οι φόβοι που προκλήθηκαν για ένα διπλωματικό «άδειασμα» από την Ουάσινγκτον των πρώην στενών συμμάχων της στην Ανατολική Ευρώπη ανατράπηκαν από την καθόλου τυχαία επίσκεψη του αμερικανού αντιπροέδρου στην Ουκρανία και τη Γεωργία. Η χρονική δε σύμπτωση της επίσκεψης του Τζο Μπάιντεν στην Γεωργία με την συμπλήρωση ενός χρόνου από τον πόλεμο που προκάλεσε στη Νότια Οσετία ήρθε να επιβεβαιώσει τις έμμεσες έστω ευθύνες της Ουάσινγκτον για το ξέσπασμα του πολέμου των «5 ημερών». Παρότι λοιπόν το ταξίδι του Μπάιντεν ήταν από καιρό προγραμματισμένο, όπως ανακοινώθηκε, πιθανά για να αποτελέσει αντίβαρο στη επίσκεψη Ομπάμα και δεν αποφασίσθηκε κάτω από την πίεση των 22, ο στόχος του ήταν να γίνει σαφές πως η Ουάσινγκτον δεν θυσιάζει στο βωμό μιας αμφίβολης και πρόσκαιρης σχέσης τα προγεφυρώματά της στην ανατολική Ευρώπη και τον Καύκασο.

Ο Μπάιντεν τόσο στο Κίεβο (στις 21 Ιούλη) όσο και στην Τιφλίδα (22 Ιούλη) δεσμεύθηκε ότι θα στηρίξει την αίτηση ένταξής τους στο ΝΑΤΟ, την οποία η Μόσχα θεωρεί απειλή για τη δική της ασφάλεια. Το χειρότερο όμως για το ηγετικό δίδυμο του προέδρου Βίκτορ Γιουσένκο και της πρωθυπουργού Γιούλια Τιμοσένκο στην Ουκρανία και την κυβέρνηση του Μικαΐλ Σαακασβίλι στην Γεωργία είναι ότι ο στόχος ένταξης στο ΝΑΤΟ βάλλεται απόόλες τις μεριές. Στην Ουκρανία από τον ίδιο τον πληθυσμό που σε όλες τις δημοσκοπήσεις εκφράζει την αντίθεσή του, γνωρίζοντας ότι ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα τινάξει στον αέρα τις σχέσεις τους με την Ρωσία, κι αυτό έναντι αμφίβολων αποτελεσμάτων. Στη δε Γεωργία το αίσθημα αυτοσυντήρησης των ίδιων των δυτικοευρωπαΐκών κρατών μελών του ΝΑΤΟ τους κάνει να νιώθουν ανασφαλείς στο ενδεχόμενο η Γεωργία να αποτελεί μέλος του συμφώνου κι οι ίδιες να πρέπει να προασπίσουν τα σύνορά της, αν επικλεστεί το άρθρο 5 του καταστατικού της, στην περίπωση που θα ξεκινήσει ένα νέο τυχοδιωκτικό πόλεμο με τη Ρωσία. Γι αυτόν ακριβώς το λόγο, την έλλειψη ερεισμάτων της Τιφλίδας στο ΝΑΤΟ, ο πρόεδρος της χώρας  δήλωσε από το βήμα της βουλής λίγες μέρες πριν την επίσκεψη του Μπάιντεν πως οι ελπίδες ένταξης είναι πλέον «σχεδόν νεκρές».

Στοιχείο αισιοδοξίας πάντως τόσο για την Ουάσινγκτον όσο και για την Μόσχα, όσο και να φαίνεται παράξενο, αποτελούν οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις και στις δύο χώρες στο βαθμό που θεωρείται βέβαιο ότι οι διάδοχες κυβερνήσεις θα κινούνται σε πολύ πιο μετριοπαθείς θέσεις. Η Μόσχα έτσι θα πάψει να έχει στα πλευρά της δύο αγκάθια ενώ η Ουάσινγκτον δεν θα είναι υποχρεωμένη να καλύπτει τους εξτρεμισμούς που προκαλεί η κεκτημένη ταχύτητα των μικρών Μπους στην μεταΜπους εποχή.

Στην Ουκρανία, ειδικότερα, βαθιά κρίση διέπει τόσο την οικονομία της χώρας όσο και το πολιτικό της σκηνικό. Το πρώτο τρίμηνο του τρέχοντος έτους η οικονομία συρικνώθηκε κατά ένα ποσοστό ρεκόρ της τάξης του 20,3%, με αποτέλεμα να αναγκαστεί να προσφύγει στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ζητώντας δάνειο ύψους 16,4 δισ. δολ. Στην πολιτική ζωή η κατάσταση είναι πολύ χειρότερη όπως μαρτυρά ο πόλεμος μέχρι εσχάτων που έχει ξεσπάσει μεταξύ των δύο πωταγωνιστών της «πορτοκαλί επανάστασης» κι ο οποίος πρόκειται να ενταθεί όσο η χώρα θα πλησιάζει προς τις εθνικές εκλογές που θα διεξαχθούν στις 17 Ιανουαρίου 2010. Πρόγευση της σύγκρουσης πρόσφερε ήδη η πρωθυπουργός, Γιούλια Τιμοσένκο, με συνέντευξή της στη γαλλική εφημερίδα Le Monde. «Γιατί τόσο μίσος ανάμεσα στον πρόεδρο Γιουστσένκο και σ’ εσάς;» τη ρωτάει ο δημοσιογράφος. «Πρόκειται για μονομερή στάση. Ο πρόεδρος δεν με αντιμετωπίζει ως συνεργάτη αλλά ως ανταγωνιστή για την προεδρία. Το μεγαλύτερο πολιτικό λάθος της θητείας του ήταν ότι χρησιμοποίησε στυγνά όπλα για την καταστροφή μου. Εγώ πάντα του έτεινα το χέρι: στη διάρκεια της πορτοκαλί επανάστασης, κατόπιν το 2007 (σ.σ. νέος πορτοκαλί συνασπισμός για τις βουλευτικές εκλογές). Ήμουν το μοναδικό άτομο στο οποίο μπορούσε να στηρίζεται. Ποτέ δεν τον πρόδωσα. Η μάχη αυτή δεν θα καταλήξει στην καταστροφή μου αλλά στην πολιτική του αυτοκτονία»! Από τη συγκεκριμένη ωστόσο συνέντευξη διαφαίνεται πως η μάχη μεταξύ Γιουστσένκο και Τιμοσένκο έχει (και) γεωπολιτικές αιτίες, που αφορούν ειδικότερα τις σχέσεις της Ουκρανίας με τη Ρωσία. «Πρέπει κάποιος να έχει την υποστήριξη της Μόσχας για να εκλεγεί πρόεδρος τη Ουκρανίας;», ρωτάει στη συνέχεια ο δημοσιογράφος, για να πάρει την ακόλουθη αναπάντεχη απάντηση: «Η πορτοκαλί επανάσταση έδειξε το αντίθετο. Η ύπαρξη μιας συμφωνίας ανάμεσα σε μένα και τη Μόσχα αποτελεί μέρος της προπαγάνδας που κάνουν εναντίον μου οι αντίπαλοί μου. Δεν υπάρχει καμία συμφωνία τύπου Μολότοφ Ρίμπεντροπ. Άλλωστε πρέπει να εργαστούμε για την ένταξη της Ρωσίας στο χώρο και τις αξίες της Ευρώπης. Η δική μου άποψη έχει αλλάξει όσον αφορά αυτό το θέμα. Οι θέσεις μου ήταν αρκετά επιθετικές απέναντι στη Ρωσία. Οι ενέργειες της προς την Ουκρανία πολύ απέχουν ακόμη από το να είναι ορθές. Κατάλαβα όμως ότι μπορούμε να απαντήσουμε στους κινδύνους και τις προκλήσεις με τρόπο διαφορετικό από την αντιπαράθεση και την επιθετικότητα: με θερμούς εναγκαλισμούς»!!!

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μέχρι πριν λίγο καιρό ούτε σε σενάριο επιστημονικής φαντασίας δεν θα χώραγε ατάκα της Τιμοσένκο που ζητά θερμούς εναγκαλισμούς με τη Ρωσία! Αυτή η στροφή 180 μοιρών επιβλήθηκε κατά μεγάλο μέρος από τη στιγμή που έγινε σαφές το τεράστιο οικονομικό κόστος που επέφερε ο διπλωματικός και ενεργειακός πόλεμος με τη Ρωσία και φυσικά κάτω από την πίεση των εκλογέων που τιμώρησαν με την εσχάτη των πολιτικών ποινών τον πρόεδρο Γιουστσένκο ο οποίος εκφράζει μέχρι τέλους την ψυχροπολεμική γραμμή σύγκρουσης με τη Ρωσία, δηλαδή με πλήρη ανυποληψία όπως δείχνει η κατακρήμνιση των ποσοστών δημοτικότητάς του στο 2,3%, από το 60% που βρίσκονταν τα πρώτα χρόνια μετά την πορτοκαλί επανάσταση. Αντίθετα, για να έχουμε μια καλύτερη εικόνα των συσχετισμών στην Ουκρανία, να αναφέρουμε πως ο πρωθυπουργός που ανατράπηκε με την πορτοκαλί επανάσταση κι ο οποίος υποστηρίζεται από την Μόσχα, Βίκτορ Γιανούκοβιτς, εξακολουθείνα συγκεντρώνει τα υψηλότερα ποσοστά δημοτικότητας, της τάξης του 23%, υπερβαίνοντας κατά πολύ ακόμη κι αυτά της πραγματίστριας πλέον Τιμοσένκο που κυμαίνονται στο 14%. Πρόσωπο κλειδί ωστόσο στη νέα κυβέρνηση αναμένεται να αποδειχθεί ο 35χρονος Αρσένι Γιάτσενουκ, υπουργός Εξωτερικών σήμερα που έχει διατελέσει στο πρόφατο παρελθόν πρόεδρος της Βουλής, υπουργός Οικονομικών και κεντρικός τραπεζίτης. Παρότι το εγκώμιο του Γιάτσενουκ έπλεκε στις 20 Ιούλη στη Wall Street Journal ο διευθυντή του Ιδρύματος Σόρος στην Ουκρανία, φέρεται να εκφράζει μια πιο ρεαλιστική γραμμή στις σχέσεις του Κιέβου με τη Μόσχα, σε σύγκριση με τον νυν πρόεδρο Γιουστσένκο.

Αλλαγή βάρδιας είναι σε εξέλιξη και στην Γεωργία, τον δεύτερο σταθμό στο ταξίδι του αμερικανού αντιπροέδρου. Ο Τζο Μπάιντεν παρότι δήλωσε την υποστήριξη της Ουάσινγκτον στην ακεραιότητα της Γεωργίας (αποδοκιμάζοντας έμμεσα πλην σαφώς την ανεξαρτητοποίηση της Ν. Οσετίας και της Αμπχαζίας που ακολούθησε τον πόλεμο των «5 ημερών») επέμεινε στον ειρηνικό τρόπο που πρέπει να έχει οποιαδήποτε προσπάθεια για την αποκατάσταση της εδαφικής ακεραιότητας της. Τονίστηκε έτσι πως δεν θα γίνει ανεκτός κανένας νέο τυχοδιωκτισμός, όπως ο περυσινός που προκάλεσε την οριστική απώλεια του 20% των εδαφών της Γεωργίας και την συντριβή του στρατού της. Ο Μπάιντεν ωστόσο κράτησε σαφείς αποστάσεις και από τον ηγέτη της «επανάστασης των ρόδων» που το Νοέμβριο του 2003 προκάλεσε στη στροφή της εξωτερικής πολιτικής της Γεωργίας από τη Ρωσία στις ΗΠΑ. Τα γκρίζα σύννεφα πάνω από την Τιφλίδα είχαν μαζευτεί πολύ πριν τον Αύγουστο του 2008 οπότε για πρώτη φορά συσπειρώθηκε όλη η αντιπολίτευση κάτω από το αίτημα της παραίτησής του. Ήταν συγκεκριμένα στις προεδρικές εκλογές του Ιανουαρίου του 2008 και στις κοινοβουλευτικές εκλογές του Μαΐου της ίδιας χρονιάς που κατέφυγε σε πλήθος καλπονοθευτικών μεθόδων, προκαλώντας την αντίδραση των παρατηρητών του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη, με αποτέλεσμα να εξοργίσει την αντιπολίτευσή στο εσωτερκό της χώρας του. Η βάρβαρη καταστολή που χρησιμοποίησε στη συνέχεια, αλλά και τους τελευταίους μήνες για να αντιμετωπίσει τους διαδηλωτές που ζητούσαν την παραίτησή του, μαζί με τον στιγματισμό τους ως υποκινούμενων από τη Μόσχα, μετέτρεψαν τη ρωγμή σε αγεφύρωτο χάσμα. Το κενό μάλιστα αυτό δεν καλύφθηκε με τα μέτρα εκδημοκρατισμού που εξήγγειλε ο Μ. Σαακασβίλι από το βήμα της βουλής λίγες μέρες πριν επισκεφθεί τη χώρα ο Μπάιντεν, αφορώντας πρόσβαση στα ΜΜΕ, διενέργεια τοπικών εκλοών κ.α. Αντίθετα, οι συναντήσεις που είχε ο αμερικανός αντιπρόεδρος με στελέχη της κατακερματισμένης αντιπολίτευσης (της οποίας ηγείται ο Ιρακλί Αλασάνια πρώην πρεσβευτής της Γεωργίας στα Ηνωμένα Έθνη και επικεφαλής του κόμματος Η Γεωργία μας Ελεύθεροι Δημοκράτες) βεβαιώνουν πως κι η Ουάσινγκτον κινείται από τώρα για την επόμενη μέρα στη Γεωργία, όταν ο Σαακασβίλι θα αποτελεί μια κακή ανάμνηση.

Οι δρομολογημένες πολιτικές αλλαγές στην Ουκρανία και τη Γεωργία που θα αναδείξουν φιλοαμερικανικές κυβερνήσεις μεν περισσότερο όμως συμβατές με τη γραμμή της νέας αμερικανικής ηγεσίας δε σημαίνουν το τέλος των προβλημάτων για τη Ρωσία στον λεγόμενο αυλόγυρό της. Γιατί το τελευταίο διάστημα κι όσο κανονικοποιούνται οι σχέσεις με τις δύο προανεφερθείσες χώρες τόσο αρχίζουν πάλι να ματώνουν παλιές πληγές στο βόρειο Καύκασο. Ειδικότερα τα αποσχιστικά κινήματα στο Νταγκεστάν και την Ινγκουσετία, που ως πρωταγωνιστές έχουν τις περισσότερες φορές μουσουλμάνους φονταμενταλιστές. Ο χαμηλής έντασης μεν, αιματηρότατος πόλεμος δε που είναι σε εξέλιξη στην περιοχή έγινε γνωστός πρόσφατα, στις 10 Ιούνη, όταν κατά την επίσκεψή του στο Νταγκεστάν ο ρώσος πρόεδρος, Ντμίτρι Μεντβέντεβ, με αφορμή την εκέλεση ενός ανωτάτου δικαστικού δήλωσε πως το τρέχον έτος έχουν σκοτωθεί 48 πολίτες, 75 κρατικοί υπάλληλοι και 112 στρατιώτες! Η αναζοπύρωση των εχθροπραξιών σε αυτές τις δύο περιοχές σχετίζεται, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, με τις πρωτόγονες μεθόδους καταπίεσης στις οποίες καταφεύγει ο άνθρωπος της Μόσχας στην Τσετσενία, Ραμζάν Καντίροφ, έχοντας επιβάλλει ένα καθεστώς φόβου και τρόμου. Το ερώτημα είναι μέχρι πότε…

Πείνα φέρνει η έκρηξη των τιμών στα τρόφιμα (Ουτοπία, Μάιος 2008)

Παρελθόν κινδυνεύουν να γίνουν ακόμη κι αυτά τα μικρά βήματα μείωσης της παγκόσμιας φτώχειας που επιτεύχθηκαν τα προηγούμενα χρόνια λόγω της έκρηξη της τιμής στα βασικότερα είδη διατροφής. Οι υπέρογκες ανατιμήσεις στο σιτάρι, το καλαμπόκι και το ρύζι έχουν φέρει στα πρόθυρα της λιμοκτονίας 100 εκ. άτομα στις πιο φτωχές χώρες του Τρίτου Κόσμου ενώ στον Πρώτο, και δη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αναστέλλονται – προσωρινά τουλάχιστον – οι σκέψεις για περικοπή των επιδοτήσεων στη γεωργία, καθώς είναι ηλίου φαεινότερες οι τεράστιες ευθύνες της φιλελευθεροποίησης γι αυτή τη δραματική κατάσταση.

 Ως τη χειρότερη κρίση αυτού του είδους για περισσότερα από 30 χρόνια χαρακτήρισε ο Τζέφρεϋ Σακς, διακεκριμένος οικονομολόγος και σύμβουλος του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, την άνοδο στις τιμές των τροφίμων του τελευταίου διαστήματος. Συνολικά, ο δείκτης της τιμής μιας ευρείας κατηγορίας τροφίμων τον τελευταίο χρόνο έχει αυξηθεί κατά 40%, με τις τιμές των πιο βασικών ειδών να καταγράφουν πολύ μεγαλύτερες αυξήσεις. Από το 2006, για παράδειγμα, η τιμή του ρυζιού έχει αυξηθεί κατά 217%, του σιταριού κατά 136%, του καλαμποκιού κατά 125% και της σόγιας κατά 107%.

Για να γίνει κατανοητή η αναστάτωση που έχουν προκαλέσει αυτές οι ανατιμήσεις πρέπει να τονιστεί ότι επιβαρύνουν πολύ διαφορετικά τα κάθε λογής εισοδήματα. Όσο υψηλότερο είναι ένα εισόδημα τόσο μικρότερη είναι η αναλογία των χρημάτων που δαπανά για τρόφιμα, ενώ αντίθετα ένα χαμηλό εισόδημα έχει την τάση να ξοδεύει το μεγαλύτερο μέρος του στα είδη διατροφής. Έτσι για παράδειγμα στις ΗΠΑ, ακόμη και το φτωχότερο 20% του πληθυσμού δεν δαπανά παρά το 16% των χρημάτων που κερδίζει για τρόφιμα, ενώ αντίθετα η μέση οικογένεια της Νιγηρίας ξοδεύει το 73% του εισοδήματός της για φαγητό. Η κατάσταση φθάνει στα άκρα σε χώρες όπως η Αϊτή όπου τα τρία τέταρτα του πληθυσμού κερδίζουν λιγότερα από 2 δολάρια την ημέρα και ήδη το ένα στα πέντε παιδιά είναι χρόνια υποσιτισμένο. Κατά συνέπεια μια οριακή ανατίμηση που μπορεί να μη γίνει καν αντιληπτή από ένα υψηλό εισόδημα για έναν πένητα μπορεί να σημάνει ότι θα κοιμάται με άδειο στομάχι ακόμη και επί ημέρες.

Εξεγέρσεις απελπισμένων

 

Καθόλου τυχαίο λοιπόν δεν είναι το γεγονός ότι στην Αϊτή οι συγκρούσεις των πεινασμένων με την αστυνομία έλαβαν τη μορφή εξέγερσης και οδήγησαν τελικά στην απομάκρυνση του πρωθυπουργού. Τα γεγονότα στην Αϊτή δεν ήταν και τα μοναδικά. Σε περισσότερες από 30 χώρες του κόσμου, από τη Μπουρκίνα Φάσου μέχρι την Ινδονησία οι διαμαρτυρίες πήραν τη μορφή συγκρούσεων και σε πολλές από αυτές, όπως στη Σενεγάλη ο στρατός κλήθηκε να επιβάλλει την τάξη ή να δώσει πιο πρακτικές λύσεις όπως έγινε για παράδειγμα στην Αίγυπτο όπου οι ένοπλες δυνάμεις ανέλαβαν καθήκοντα …φούρναρη για να παρέχουν φθηνό, επιδοτούμενο ψωμί στους πεινασμένους.

Ακόμη ωστόσο κι αυτές οι λύσεις, αμυντικού και πρόσκαιρου χαρακτήρα, δεν αντιμετωπίζουν τις γενικότερες ανισορροπίες που γεννά η εκτίναξη των τιμών στα τρόφιμα και τα προβλήματα που δημιουργεί για παράδειγμα στα δημόσια οικονομικά – ζήτημα υποδεέστερης σημασίας σε σχέση με την πείνα, καθόλου όμως αμελητέο. Έτσι, η Αίγυπτος για παράδειγμα έχει φθάσει να δαπανά περισσότερα χρήματα από τον κρατικό προϋπολογισμό της για να επιδοτεί το ψωμί και τη βενζίνη ώστε να είναι προσιτά στον λαό, παρά για υγεία και εκπαίδευση μαζί!

Το ερώτημα που προκύπτει όλο και πιο έντονα περιστρέφεται γύρω από τις αιτίες αυτής της έκρηξης τιμών. Δύο καθοριστικές και μία ήσσονος σημασία αιτία βρίσκεται πίσω από το πρωτόγνωρο κύμα ανατιμήσεων.

Η μικρότερης σημασίας αιτία αφορά τις κλιματικές αλλαγές. Η παρατεταμένη, σχεδόν υπερδεκαετής, ξηρασία για παράδειγμα στην Αυστραλία και οι πλημμύρες σε πολλές χώρες της νοτιοανατολικής Ασίας έχουν τη δική τους συμβολή περιορίζοντας την άνοδο της παραγωγής που θα μπορούσε υπό κανονικές κλιματολογικές συνθήκες να είχε επιτευχθεί. Ωστόσο, δεδομένου ότι το πρόβλημα δεν έγκειται στην έλλειψη τροφίμων (κατά 2% αναμένεται να αυξηθεί η παγκόσμια παραγωγή ρυζιού φέτος, ανέφεραν οι Φαϊνάνσιαλ Τάιμς στις 3 Απρίλη) αλλά στην απλησίαστη τιμή τους η καταστροφή σοδειών από τις κλιματικές αλλαγές δεν αποτελεί σοβαρή αιτία, ως προς το παρόν, της ανόδου της τιμής τους. Αυτό ισχύει γενικά.

Ο παραλογισμός των βιοκαυσίμων

 

Ειδικότερα, ωστόσο, σε ότι αφορά συγκεκριμένα είδη τροφίμων, όπως είναι το καλαμπόκι, η μείωση της παραγωγής τους είναι ορατή και προέρχεται από την καλλιέργεια σπόρων που αξιοποιούνται στην παραγωγή βιοκαυσίμων. Κατ’ αρχήν είναι ανάγκη να πούμε ότι όσο περνάει ο καιρός τόσο περισσότερο αμφισβητείται ακόμη και αυτή η συνεισφορά των βιοκαυσίμων στην αντιμετώπιση του φαινομένου του θερμοκηπίου. Αποκαλυπτικό ρεπορτάζ του περιοδικού Τάιμ στις 14 Απρίλη ανέφερε ότι ένα γαλόνι αιθανόλης που παράγεται από καλαμπόκι, όπως συμβαίνει στις ΗΠΑ για παράδειγμα, απαιτεί για την παραγωγή του περισσότερη ενέργεια απ’ όση μπορεί να προσφέρει με την καύση του. Τα βιοκαύσιμα δε που παράγονται σε άλλα σημεία του πλανήτη, όπως στη Βραζιλία ενδεικτικά, με απώτερο στόχο να χρησιμοποιηθούν αντί των συμβατικών καυσίμων με στόχο να μειωθεί η θερμοκρασία της γης, είναι εξ ίσου αμφίβολο το τι καταφέρνουν, δεδομένου ότι η καλλιέργειά τους συντελείται σε αποψιλωμένα δάση του Αμαζόνιου. Η παραγωγή βιοκαυσίμων έτσι (που επινοήθηκε για να αντιμετωπίσει τις εκπομπές καυσαερίων από τα αυτοκίνητα που συντελούν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου) επιτείνει την καταστροφή των δασών και η καταστροφή τους – μέσω πυρκαγιών – το φαινόμενο του θερμοκηπίου!!!

Τα εμπόδια ωστόσο που δημιουργούν τα βιοκαύσιμα στην παροχή φθηνής τροφής στον παγκόσμιο πληθυσμό είναι πολύ πιο άμεσα. Στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι αυτή τη στιγμή το 20% του καλλιεργούμενου καλαμποκιού καταλήγει στην παραγωγή αιθανόλης, ενώ οι καλλιέργειες που θα στραφούν στα βιοκαύσιμα την επόμενη δεκαετία εκτιμάται ότι θα πενταπλασιαστούν. Ίδιος πυρετός, σε βαθμό ώστε πολλοί να μιλούν για νέα φούσκα, παρατηρείται σε όλο τον κόσμο. Η αξία των επενδύσεων σε βιοκαύσιμα από 5 δισ. δολάρια το 1995 έφθασαν το 2005 τα 38 και το 2010 υπολογίζεται να έχουν φθάσει τα 100 δισ. δολάρια. Όσο για το «κόστος ευκαιρίας» τους, αρκεί να αναφέρουμε ότι η ποσότητα καλαμποκιού που απαιτείται για να γεμίσει το ρεζερβουάρ ενός σπορ αυτοκινήτου, αυτού που συνήθως χαρακτηρίζουμε 4 επί 4, μπορεί εναλλακτικά να θρέψει ένα άτομο για έναν ολόκληρο χρόνο.

Στο ερώτημα δηλαδή το ρεζερβουάρ ή τον άνθρωπο η απάντηση που δίνουν οι ΗΠΑ σήμερα, ωθώντας μάλιστα όλο τον υπόλοιπο κόσμο να βαδίσει στα καταστροφικά χνάρια τους, είναι το ρεζερβουάρ. Κι έτσι εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται αντιμέτωποι με το φάσμα της πείνας…

Χαλινάρι στα χρηματιστήρια

 

Η δεύτερη αιτία που έχει οδηγήσει σε εκτόξευση τις τιμές των τροφίμων είναι η εκτεταμένη και άγρια κερδοσκοπία που γίνεται κυρίως στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων του Σικάγου. Οι τιμές των τροφίμων, αλλά και άλλων εμπορευμάτων όπως τα μέταλλα και το πετρέλαιο, οδηγήθηκαν στα ύψη από τη στιγμή που στο χρηματιστήριο του Σικάγου βρήκε απάγκιο η τεράστια ρευστότητα που ξέβρασε η πιστωτική κρίση και η κατάρρευση της αγοράς ακινήτων. Τοποθετούμενα αυτά τα κεφάλαια και άλλα στη συνέχεια που προσελκύστηκαν από την άνοδο των τιμών, ύψους 300 δισ. δολαρίων κατ’ εκτίμηση των Νιου Γιορκ Τάιμς της Τρίτης 22 Απρίλη, στην αγορά των μελλοντικών συμβολαίων που αφορούν τη συμφωνία εκτέλεσης μιας εμπορικής πράξης στο μέλλον σε μια προκαθορισμένη τιμή κατάφεραν να δημιουργήσουν μια φούσκα άνευ προηγουμένου. Η διαφορά όμως με όλες τις άλλες φούσκες, όπως των νέων τεχνολογιών, είναι ότι αυτή οδηγεί στη δυστυχία εκατομμύρια ανθρώπους που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα.

Διαπιστώνοντας τον αρνητικό ρόλο που διαδραματίζει η αγορά μελλοντικών συμβολαίων στο επίπεδο των τιμών των εμπορευμάτων, η οποία προκαλεί στρεβλώσεις στην αγορά κι όχι εξισορρόπησή της όπως λένε τα εγχειρίδια, μια σειρά χώρες του Τρίτου Κόσμου διέκοψαν τη λειτουργία της! Στην Ινδία συγκεκριμένα τον Ιανουάριο του 2007 η κυβέρνηση απαγόρευσε την διαπραγμάτευση μελλοντικών συμβολαίων σε τρία προϊόντα: το ρύζι, το σιτάρι και το καλαμπόκι. Βλέποντας όμως στη συνέχεια πως οι τιμές συνέχισαν να αυξάνονται, ο υπουργός Οικονομίας της Ινδίας διέκοψε εντελώς τη λειτουργία της αγοράς μελλοντικών συμβολαίων, τονίζοντας πως η μοναδική συνεισφορά της, ολοένα και περισσότερο, αφορούσε την κερδοσκοπία. Το ίδιο συνέβη και στην Αιθιοπία στα μέσα Απριλίου. Στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων της Αντίς Αμπέμπα, το νεότερο χρηματιστήριο εμπορευμάτων της Αφρικής αποφασίστηκε να μην επιτρέπονται οι μελλοντικές πράξεις στα επίμαχα τρόφιμα σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η κερδοσκοπία και να αποφευχθεί η ανοδική πορεία των τιμών.

Τα μέτρα δε αυτά λήφθηκαν σε χώρες του Τρίτου Κόσμου, επειδή οι πιέσεις των πεινασμένων είναι αφόρητες και τα συμφέροντα των κερδοσκόπων δεν πρυτανεύουν όπως συμβαίνει για παράδειγμα στις ΗΠΑ και τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές χώρες, ή την ίδια την ΕΕ που δια στόματος του προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Ζαν Κλοντ Τρισέ, έσπευσε να δηλώσει ότι η κρίση των τροφίμων είναι πρόβλημα προσφοράς και ζήτησης. Κινήσεις (απελπισίας) όπως αυτές της Ινδίας και της Αιθιοπίας αναμφισβήτητα είναι σταγόνες στον ωκεανό μπροστά στα μυθικά ποσά που έχουν επενδυθεί στα χρηματιστήρια της Δύσης τα οποία δίνουν το σφυγμό της αγοράς. Παρόλα αυτά αποκαλύπτουν την βασικότερη αιτία πίσω από την πείνα που είναι η κερδοσκοπία και η μετατροπή ακόμη και των στοιχειωδέστερων ανθρώπινων αναγκών, όπως είναι η διατροφή, σε αντικείμενο χρηματιστηριακής διαπραγμάτευσης.

Αμφισβητείται η φιλελευθεροποίηση της ΚΑΠ

 

Η κρίση των τροφίμων οδήγησε επιπλέον σε επανεξέταση την ορθότητα των διαρκών αναθεωρήσεων που έχει υποστεί η Κοινή Αγροτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης την τελευταία δεκαετία στην κατεύθυνση μείωσης των επιδοτήσεων.

Η πραγματικότητα είναι ότι οι αναθεωρήσεις της ΚΑΠ και η συντελούμενη μείωση των επιδοτήσεων της ευρωπαϊκής γεωργίας έχει προκαλέσει μια κάθετη μείωση του παραγόμενου προϊόντος τόσο στη γεωργία όσο και στην κτηνοτροφία σε κάθε μέλος της ΕΕ, ακόμη και στην Ελλάδα. Στον πίνακα που παραθέτουμε φαίνεται με ακρίβεια αυτή η συρρίκνωση, που αποτελεί την άλλη όψη των πρωτοφανών σε βάθος και ποιότητα αναδιαρθρώσεων που συντελούνται στην γεωργία κι η οποία μπορεί να συνεχίζεται υπό τον όρο ότι φιλελευθεροποιείται το διεθνές εμπόριο και αίρονται οι φραγμοί που το περιορίζουν.

Παραγωγή κυριότερων αγροτικών

προϊόντων στην Ελλάδα (χιλιάδες τόνοι)

ΠΡΟΪΟΝ 2000 2006
Σιτάρι σκληρό 1.450 1.129
Σιτάρι μαλακό 408 251
Αραβόσιτος 1.850 1.710
Καπνός 125 25
Βαμβάκι 1.235 850
Τομάτες βιομηχανικές 1.149 800
Ζαχαρότευτλα 3.146 1.600
Ελαιόλαδο 430 370
Λεμόνια 139 37
Πορτοκάλια 903 880
Μήλα 309 263
Ροδάκινα 1.020 700
Κρέας, σύνολο 492 464
Γάλα, σύνολο 1.896 1.866

Πηγή: Υπουργείο Γεωργίας (παρατίθεται σε Έκθεση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας για το έτος 2006, Αθήνα 2007).

Τι συμβαίνει όμως όταν μια σειρά χώρες που αποτελούσαν επί χρόνια την αποθήκη τροφίμων της υφηλίου (στο πλαίσιο προφανώς ενός βαθιά άνισου καταμερισμού) βρίσκονται αντιμέτωπες με την οργή των πολιτών τους και παγώνουν προσωρινά τις εξαγωγές ή τις μειώνουν αποφασιστικά, όπως έκαναν για παράδειγμα η Αργεντινή, η Ινδία, η Ινδονησία, το Βιετνάμ, η Κίνα, η Καμπότζη και η Αίγυπτος, δίνοντας προτεραιότητα στην κάλυψη της εγχώριας ζήτησης; Τότε αμφισβητούνται εκ βάθρων ορισμένα από τα θέσφατα του νεοφιλελευθερισμού, όπως είναι η κατάργηση των επιδοτήσεων και η φιλελευθεροποίηση του εμπορίου!

Τα όσα δήλωσε στους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς στις 28 Απριλίου ο (δεξιός) υπουργός Γεωργίας της Γαλλίας, Μισέλ Μπαρνιέ, είναι αποκαλυπτικά! «Αυτό που τώρα αντικρίζουμε στον κόσμο είναι τα αποτελέσματα μιας υπερβολικής φιλελευθεροποίησης της αγοράς. Δεν μπορούμε να αφήσουμε την διατροφή των ανθρώπων στο έλεος της αγοράς. Χρειαζόμαστε μια δημόσια πολιτική, μέσα παρέμβασης και σταθεροποίησης» ήταν τα λόγια του, που αποκτούν ξεχωριστή σημασία λόγω του ότι η Γαλλία αναλαμβάνει την κυκλική προεδρία της ΕΕ το δεύτερο εξάμηνο του τρέχοντος έτους. Συνέχισε δε προτείνοντας στις πληττόμενες χώρες να αντιγράψουν την ΚΑΠ! «Νομίζω ότι η ΚΑΠ αποτελεί ένα καλό μοντέλο. Είναι μια πολιτική που μας επιτρέπει να παράγουμε για να τρεφόμαστε. Συνενώνουμε τους πόρους μας για να υποστηρίξουμε την παραγωγή. Η Δυτική Αφρική, η Ανατολή Αφρική, η Λατινική Αμερική και η νότια ακτή της Μεσογείου, όλα αυτά τα μέρη χρειάζονται περιφερειακή κοινή αγροτική πολιτική»! Οι αιτιάσεις του υιοθετήθηκαν σχεδόν στο ακέραιο από τον γερμανό ομόλογό του – κάτι που έχει τη δική του σημασία δεδομένου ότι η Γερμανία αποτελεί το βασικότερο χρηματοδότη της ΚΑΠ η οποία στοιχίζει 56 δισ. ετησίως! Παρόλα αυτά ανέλαβε το κόστος.

Παρότι η συντηρητική αναδιάρθρωση στην ευρωπαϊκή γεωργία δεν πρόκειται να κοπάσει (ως αποτέλεσμα της αυτοτελούς επέκτασης των δυνάμεων του κεφαλαίου και των υπόγειων ταξικών συγκρούσεων που διεξάγονται) είναι εμφανές ότι δηλώσεις όπως οι παραπάνω τονίζουν για μια ακόμη φορά το τεράστιο κοινωνικό τίμημα της ουσιαστικής υπαγωγής στο κεφάλαιο κάθε τομέα ανθρώπινης δραστηριότητας.

Αρέσει σε %d bloggers: