Home » 2017 » September » 02

Daily Archives: 02/09/2017

Το success story …επανέρχεται!

Το σχέδιο που με ζήλο υπερασπίζονται όπου βρεθούν και σταθούν οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι θα μπορούσε να ονομαστεί και «η επιστροφή του Αντώνη Σαμαρά» ή η «νεκρανάσταση του success story».

ΤΟΥ ΛΕΩΝΙΔΑ ΒΑΤΙΚΙΩΤΗ

Για όποιον έχει ξεχάσει, θυμίζουμε πώς ήταν το αφήγημα της Νέας Δημοκρατίας το 2014: επιτέλους(!) στο βάθος του τούνελ έλαμπε φως, η εποχή των Μνημονίων έφθανε στο τέρμα της και η διαφαινόμενη οικονομική ανάπτυξη θα θεράπευε τις πληγές που άνοιξε η υπαγωγή της Ελλάδας στη μέγγενη των δανειστών το 2010. Οι δρακόντειοι όροι που θα συνόδευαν τη συζητούμενη τότε συμφωνία για ένταξη της Ελλάδας σε μια πιστοληπτική γραμμή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας ή τα νέα μέτρα λιτότητας που προέβλεπε το περίφημο πλέον μέιλ Χαρδούβελη προς τους πιστωτές αποτελούσαν ασήμαντες λεπτομέρειες σε σύγκριση με την επιβράδυνση της πτωτικής πορείας ή την αλλαγή κατεύθυνσης που σημείωναν κρίσιμοι οικονομικοί δείκτες.

Το ουσιαστικό ωστόσο ήταν πως οι ποσοτικές αλλαγές δεν προμήνυαν κλείσιμο του κύκλου της κρίσης, δηλαδή επιστροφή στα προ κρίσης δεδομένα. Το σημαντικότερο επίσης ήταν πως οι ορατές – αν και οριακές – αυτές αλλαγές αφορούσαν την οικονομία και μόνο. Στο κοινωνικό επίπεδο οι απώλειες των μισθωτών συνεχίζονταν και παγιώνονταν και η όποια ανάκαμψη συντελούνταν στη βάση των κατακρεουργημένων δικαιωμάτων τους, τα οποία θα συνέχιζαν να είναι σκιά εκείνων του παρελθόντος.

Όπως ακριβώς συμβαίνει και σήμερα, που η χιλιοεπαναλαμβανόμενη αύξηση του ΑΕΠ χρησιμοποιείται άλλοτε σαν βάλσαμο κι άλλοτε σαν πέπλο συγκάλυψης της φτώχειας, της υπερφορολόγησης, της αυξανόμενης εκμετάλλευσης και του ξεπουλήματος της δημόσιας περιουσίας.

Αξίζει να δούμε γιατί χαίρονται και χαμογελούν ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΛ την ίδια ώρα που η Ελλάδα εξακολουθεί να διατηρεί το θλιβερό προνόμιο κάθε αρνητικού ρεκόρ στις ευρωπαϊκές στατιστικές. Το πιο πρόσφατο «τρόπαιο» που ύψωσε θριαμβευτικά στον αέρα η κυβέρνηση αφορούσε τη διαβεβαίωση για την αύξηση του ΑΕΠ [και] από τα χείλη του Ευρωπαίου Επιτρόπου Πιέρ Μοσκοβισί, ο οποίος εξακολουθεί ακούραστα κι ανυποψίαστα να χειροκροτείται στον ρόλο του «καλού». Οι δηλώσεις του έγιναν μετά το Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών της 20ής Φεβρουαρίου, όταν η κυβέρνηση αποδέχθηκε τελικά να ψηφίσει οικονομικά μέτρα για μετά το 2019, παρότι διαβεβαίωνε για το αντίθετο. Δεν περνάει μάλιστα καθόλου απαρατήρητο πως οι Ευρωπαίοι σπεύδουν κάθε φορά να υπερθεματίσουν, μεγεθύνοντας κάθε υποψία βελτίωσης των οικονομικών δεδομένων, μήπως και με αυτό τον τρόπο εμφανίσουν ότι η πολιτική τους δεν γεννάει μόνο… πόνο, αλλά και επιτυχίες.

Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, στις 2 Φεβρουαρίου, ήταν ο υπερ-Υπουργός Ψηφιακής Πολιτικής, Νίκος Παπάς, σε συνέντευξή του στον τηλεοπτικό σταθμό Ε, που τα εμφάνιζε όλα ρόδινα. Με βάση τα δικά του λόγια, ΑΕΠ, βιομηχανική παραγωγή, επενδύσεις, εξαγωγές και κατανάλωση διαρκών αγαθών αυξάνονται, ενώ θετικά είναι τα μηνύματα κι από το μέτωπο της απασχόλησης, καθώς τη διετία 2015-2016 δημιουργήθηκαν 232.000 θέσεις εργασίας. Πάντα με τα δικά του λόγια. Ας εξετάσουμε επομένως τι έχει καταγραφεί με βάση τις επίσημες στατιστικές στα συγκεκριμένα αυτά μέτωπα.

Έχει τεράστια σημασία να περιγράψουμε το πλαίσιο. Να υπενθυμίσουμε με άλλα λόγια το πρωτοφανές βάθος και τη διάρκεια, δηλαδή τον ιστορικό χαρακτήρα της ελληνικής κρίσης. Τα περιέγραψε πολύ πρόσφατα και παραστατικά το ΔΝΤ, στην έκθεση που δημοσιοποίησε στις 6 Φεβρουαρίου 2017, συγκρίνοντας την ελληνική κρίση με την Ασιατική (που έπληξε την Ινδονησία, την Κορέα και την Ταϋλάνδη), την κρίση της ευρωζώνης και την μεγάλη ύφεση των ΗΠΑ. Οκτώ χρόνια έχουν περάσει από τις υψηλότερες επιδόσεις που είχαν καταγραφεί πριν το ξέσπασμα της κρίσης στην Ελλάδα κι η τεθλασμένη γραμμή σέρνεται ακόμη στον «πάτο», όταν οι ΗΠΑ μετά το 1929 χρειάστηκαν μόλις 7 χρόνια για να επιστρέψουν στα προ της κρίσης επίπεδα.

Πηγή: ΔΝΤ

Προϊόν ασθενές και αβέβαιο

Με βάση τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (14.2.2017), το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν κατά το τέταρτο τρίμηνο του 2016 μειώθηκε 0,4% σε σχέση με το τρίτο τρίμηνο του 2016, ενώ αυξήθηκε κατά 0,3% σε σύγκριση με το τέταρτο τρίμηνο του 2015. Φαίνεται επομένως πως δεν έχουμε να κάνουμε με μια ρωμαλέα και αδιαμφισβήτητη μεγέθυνση του προϊόντος, όπως θα περίμενε κανείς μετά από μια τόσο μεγάλη και παρατεταμένη βουτιά, αλλά με μια αύξηση ασθενή και ευάλωτη στη συγκυρία.

Επιπλέον, αν έπρεπε να επαινέσουμε μια κυβέρνηση για την αύξηση που καταγράφηκε στην τριμηνιαία άνοδο του ΑΕΠ, τότε θα έπρεπε να συγχαρούμε την προηγούμενη, γιατί επί των ημερών της καταγράφηκε η πρώτη βελτίωση πριν τον καταποντισμό του 2015, που ήταν μάλιστα κι ανώτερη της τωρινής, όπως φαίνεται στο διάγραμμα που παραθέτουμε.

Πηγή: Ελληνική Στατιστική Αρχή

Συγκεκριμένα η «ανωτερότητα» του Σαμαρά έναντι του Τσίπρα, για όποιον θέλει να αναγάγει σε κριτήριο οικονομικής επιτυχίας την εξέλιξη του ΑΕΠ, φαίνεται από την αξία του, καθώς το ΑΕΠ έφθασε στο υψηλότερο σημείο του επί της σημερινής κυβέρνησης το τρίτο τρίμηνο του 2016 (44,371 δις ευρώ). Υπολειπόταν ωστόσο αισθητά της νεοδημοκρατικής επίδοσης κατά το τρίτο τρίμηνο του 2014 (45,013 δις ευρώ). Αν επομένως ο Ν. Παπάς δεν ψάρευε σε θολά νερά, ποντάροντας στην άγνοια των ακροατών του, θα όφειλε να αναγνωρίσει ότι ο Τσίπρας ήρθε δεύτερος∙ προηγήθηκε ο Σαμαράς…

Ωστόσο, πέραν του ποσοτικού υπάρχει και το ποιοτικό στοιχείο: Η αύξηση του μεγέθους της πίτας, δηλαδή του κοινωνικού προϊόντος, δεν συνεπάγεται αυτόματα πως το κάθε κοινωνικό στρώμα κι η κάθε κοινωνική τάξη θα δουν το μερίδιο που τους αναλογεί να αυξάνεται αναλογικά. Κάλλιστα μια κοινωνική μερίδα μπορεί να δει τη θέση της να επιδεινώνεται, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με τους συνταξιούχους, που έχουν υποστεί πρωτοφανείς απώλειες στις συντάξεις τους. Γιατί από τη μεριά τους να χειροκροτήσουν μια αύξηση του ΑΕΠ;

Σε ό,τι αφορά τις προβλέψεις για την αύξηση του ΑΕΠ το 2017 και στο μέλλον, τη δική του σημασία έχει ένα ακόμη ρεκόρ, το οποίο κατέκτησε η Ελλάδα με την αρωγή των δανειστών της: το χρυσό μετάλλιο στις αρνητικές αναθεωρήσεις! Και πάλι με βάση όσα αποκαλυπτικά αναφέρει η έκθεση του ΔΝΤ: «Οι αρνητικές αναθεωρήσεις της πραγματικής αύξησης του ΑΕΠ ήταν συχνότερες και μεγαλύτερες στην Ελλάδα απ’ οπουδήποτε αλλού στην ευρωζώνη. Πτωτικές αναθεωρήσεις στην ετήσια αύξηση της παραγωγής γίνονταν σε περισσότερες από 1 στις 3 δημοσιεύσεις στοιχείων, έναντι λιγότερων από 1 στις 4 για την υπόλοιπη ευρωζώνη την περίοδο 2001-2014. Οι αναθεωρήσεις ήταν μεγαλύτερες σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης και με σταθερό τρόπο μεροληπτικά καθοδικές (-0,6% κατά μέσο όρο, έναντι 0,2% για την ευρωζώνη)».

Ας μην θεωρούμε επομένως ως θέσφατο κάθε δήλωση ή πρόβλεψή τους.

Βιομηχανική παραγωγή: ό,τι απέμεινε

Η βιομηχανική παραγωγή τον Δεκέμβριο του 2016 πράγματι κατέγραψε μια ασυνήθιστη αύξηση έναντι όλων των προηγούμενων μηνών του έτους. Ακόμη κι έτσι όμως, ο δείκτης του ετήσιου κύκλου εργασιών στη βιομηχανία ανήλθε στο 86,72% του επιπέδου του 2010, που κι αυτό ήταν έτος κρίσης. Αν συγκρίναμε με το 2007, που η βιομηχανική παραγωγή ήταν στο υψηλότερο επίπεδο της προ κρίσης εποχής (123,08%), οι επιδόσεις του 2016 είναι σχεδόν 40% χαμηλότερες.

Η ελεύθερη πτώση που παρατηρείται στη βιομηχανική παραγωγή της Ελλάδας προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση αν τη συγκρίνουμε με την αυξανόμενη τάση επιστροφής της βιομηχανίας στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες και στην ΕΕ.

Κι από επενδύσεις …αποεπένδυση!

Ανησυχία προκαλεί και η πορεία των επενδύσεων, καθώς η μείωση του κεφαλαιακού αποθέματος, όπως καταγράφεται στον πίνακα που ακολουθεί είναι θεαματική. Η αποεπένδυση σημαίνει γήρανση του κεφαλαιακού εξοπλισμού και λιγότερες θέσεις εργασίας για το μέλλον.

Καθαρό κεφαλαιακό απόθεμα Ελλάδας, σε τιμές 2010

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
857,2 851,9 839 825,9 812,3 797,6 784,5 774,9

Πηγή: Ameco

Πηγή: Ameco

Σημασία ωστόσο, για το επιχειρηματικό μοντέλο που αναδεικνύεται από τις στάχτες της κρίσης, έχει και το είδος των επενδύσεων που γίνονται. Με βάση μελέτη της Endeavor Greece, που είδε το φως της δημοσιότητας στις αρχές Φεβρουαρίου, το κυρίαρχο υπόδειγμα θέλει έναρξη επαγγέλματος να κάνουν μαζικά καφετέριες, μπαρ και σουβλατζίδικα κι από την άλλη, σε λήξη εργασιών να προχωρούν εργοστάσια. Η έρευνα στηρίχθηκε σε στοιχεία του Γενικού Εμπορικού Μητρώου και έδειξε πως το 84% των νέων επιχειρήσεων από τον Ιανουάριο έως τον Νοέμβριο του 2016 δραστηριοποιούνταν σε μαζική εστίαση, διασκέδαση, λιανεμπόριο και λογιστικές συμβουλευτικές υπηρεσίες. Η μεγαλύτερη συρρίκνωση, αντίθετα, παρατηρήθηκε στο λιανεμπόριο, τη μεταποίηση και τις κατασκευές.

Εύκολα επομένως αντιλαμβανόμαστε από τα παραπάνω πως το μέλλον έχει πολύ αέρα…

Εξαγωγές: ζήτω το 2014!

Σε ό,τι αφορά το διεθνές εμπόριο,  με βάση ανακοίνωση της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (9.1.2017) για τις εμπορικές συναλλαγές της Ελλάδας τον μήνα Νοέμβριο, πράγματι οι επιδόσεις του 2016 υπερβαίνουν τις επιδόσεις του 2015. Ωστόσο και πάλι υπολείπονται εκείνων του 2014. Είτε εξετάσουμε τις εξαγωγές συμπεριλαμβανομένης της αξίας των πλοίων (2,216 δις) ή εξαιρουμένης αυτής (2,203 δις ευρώ), το επίπεδο του 2014 (2,342 και 2,300 αντίστοιχα) δεν έχει επιτευχθεί.

Κατανάλωση: κάθε χρόνο και χειρότερα!

Το τρίτο τρίμηνο του 2016, η πραγματική κατανάλωση αυξήθηκε κατά ένα ασυνήθιστα υψηλό ποσοστό της τάξης του 5,7%.  Όπως πολύ σωστά όμως παρατήρησε ο ΣΕΒ στο εβδομαδιαίο δελτίο του στις 2 Φεβρουαρίου 2016, «μια προσεκτική ανάλυση των κύριων προσδιοριστικών παραγόντων της ιδιωτικής κατανάλωσης, δείχνει μείωση του καθαρού (μετά από φόρους και εισφορές) διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών κατά 2,1%, όταν τα δύο αυτά μεγέθη, σε όλα τα προηγούμενα τρίμηνα, κινούνται πάντα προς την ίδια κατεύθυνση». Επομένως η αυξημένη κατανάλωση δεν προέρχεται από αυξημένα εισοδήματα, μιας κι αυτά αποδεδειγμένα μειώνονται. Γνωρίζοντας ότι μειώνεται επίσης και η τραπεζική χρηματοδότηση, συμπεραίνεται ότι η αυξημένη κατανάλωση προέρχεται είτε από τραπεζικές αναλήψεις ή από χρήματα που υπάρχουν στα… σεντούκια, αν έχει μείνει τίποτε ακόμη. Και οι δύο αυτές πηγές ωστόσο αντιπροσωπεύουν εισοδήματα που δημιουργήθηκαν στο παρελθόν. Κατ’ επέκταση, οι λόγοι που αυξάνεται η ιδιωτική κατανάλωση έπρεπε να είναι πηγή ανησυχίας κι όχι να εμφανίζονται ως πηγή αισιοδοξίας, όπως τις εμφανίζει ο Ν. Παπάς. Πολύ περισσότερο, όταν δειγματοληπτικές έρευνες φέρνουν στην επιφάνεια την κατάσταση παρατεταμένης οικονομικής ασφυξίας που ζουν τα νοικοκυριά. Από πολλές απόψεις χρήσιμη (και αποδομητική του ισχυρισμού του Ν. Παπά) είναι η έρευνα καταναλωτών που δημοσιεύεται στην τετραμηνιαία έκθεση του ΙΟΒΕ (αρ. τεύχους 86, Ιανουάριος 2016). Από τις απαντήσεις των ερωτηθέντων φαίνεται ότι πλέον ένα μονοψήφιο μόνο ποσοστό αποταμιεύει κι αυτό μάλιστα αποταμιεύει μικροποσά, ενώ πολλοί περισσότεροι είναι όσοι πάνε στον γκισέ και τα ΑΤΜ για αναλήψεις!

Απασχόληση: μερική κι εκ περιτροπής!

Όσον αφορά την ανεργία, πράγματι η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε σχέση με το 2014. Όπως φαίνεται και στο διάγραμμα που παραθέτουμε, τον Νοέμβριο του 2016 έφθασε το 23% έναντι 24,5% τον Νοέμβριο του 2015.

 

Το σημαντικότερο ωστόσο εδώ δεν είναι η σύγκριση του ποσοστού ανεργίας με το παρελθόν (δεδομένου ότι εξακολουθεί να παραμένει σχεδόν τρεις φορές μεγαλύτερο από το ιστορικό  υψηλό της ανεργίας στην Ελλάδα), αλλά οι σοβαρότατες ποιοτικές μεταβολές που έχουν συντελεστεί στο εργασιακό τοπίο. Βασικό τους γνώρισμα έχουν την έκρηξη της επισφάλειας, που μετατρέπει την ελληνική αγορά εργασίας πιθανώς στην πιο νεοφιλελεύθερη της Ευρώπης κι ας παραμένουν ακόμη σε ισχύ φιλεργατικοί νόμοι που όμως δεν εφαρμόζονται.

Τρία στοιχεία είναι αρκετά για να δείξουν ότι η αξιοπρεπής διαβίωση όλο και λιγότερο θα ταυτίζεται στο εξής με την εργασία. Πρώτο, το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος των νέων προσλήψεων αφορά ευέλικτες θέσεις εργασίας. Τον Ιούλιο του 2016 για παράδειγμα, με βάση στοιχεία του συστήματος Εργάνη, από τις 201.793 προσλήψεις οι 78.432 (38,87%) αφορούσαν μερική απασχόληση κι οι 30.859 (15,29%) εκ περιτροπής εργασία. Δεύτερο, 125.000 εργαζόμενοι πληρώνονται με μισθό κατώτερο των 100 ευρώ τον μήνα, φέρνοντας στην επιφάνεια τη δημιουργία μιας νέας γενιάς επισφαλώς εργαζομένων που ως βδομαδιάτικο έχουν 25 ευρώ! Ποια ανάγκη να καταφέρουν να καλύψουν με αυτά τα ψιχία; Φαγητό, τσιγάρα, καφέ, εισιτήρια για τα μέσα μεταφοράς; Τρίτο, 400.000 εργαζόμενοι με βάση στοιχεία που αναγράφονται στις φορολογικές τους δηλώσεις δεν αμείβονται καν! Πάνε κι έρχονται στην εργασία τους με την ελπίδα να μην κλείσει, μήπως έτσι καταφέρουν και λάβουν κάποτε τα δεδουλευμένα… Ταυτόχρονα νέες γενιές εργοδοτών εθίζονται στη δωρεάν εργασία, αναβιώνοντας προκαπιταλιστικές μορφές ωμής εκμετάλλευσης…

Η απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, όπως υλοποιήθηκε με τους μνημονιακούς νόμους και τη σχεδιασμένη αποδυνάμωση και περιθωριοποίηση των Επιθεωρήσεων Εργασίας (ώστε να μην υπάρχουν επιτόπιοι έλεγχοι) προηγείται της επικείμενης ανάκαμψης, βεβαιώνοντας ότι δεν θα συνοδεύεται από κοινωνικό μέρισμα, όπως συνέβαινε εν πολλοίς στο παρελθόν. Στο εξής η μεγέθυνση της πίτας θα τροφοδοτεί μεγαλύτερα κομμάτια αποκλειστικά και μόνο για την ελίτ, που θα δει τη θέση της να βελτιώνεται περαιτέρω. Υπό αυτό το πρίσμα, ακόμη κι αν υλοποιηθεί η πρόβλεψη της κυβέρνησης για μεγέθυνση της τάξης του 2,7% το τρέχον έτος, αυτό δεν θα σημάνει τίποτε το θετικό όσο το καθεστώς απορρύθμισης της εργασίας ισχυροποιείται κι οι μισθοί μειώνονται. Κι έτσι το success story της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΛ, τρία χρόνια μετά το success story της ΝΔ, αποδεικνύεται εξ ίσου κάλπικο…

Μάρτιος 2017

Πηγή: περιοδικό Δημοσιογραφία, τεύχος 13, Άνοιξη 2017

Advertisements

Πώς ο Ομπάμα άνοιξε το δρόμο στον Τραμπ

Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στη θέση του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής θα αποτελεί για δεκαετίες ορόσημο στην πολιτική ιστορία της χώρας και διεθνώς για δύο κυρίως λόγους.

Του Λεωνίδα Βατικιώτη

Ο πρώτος λόγος σχετίζεται με την κραυγαλέα αποτυχία του αμερικανικού πολιτικού συστήματος. Η χώρα που για δεκαετίες πρωταγωνιστούσε ή ενθάρρυνε δημόσια στην ανατροπή ακόμη και δημοκρατικά εκλεγμένων κυβερνήσεων, αξιώνοντας τα εύσημα της μεγαλύτερης δημοκρατίας στον κόσμο, θα έχει ως πρόεδρο της τον πολιτικό που κέρδισε 3 εκ. ψήφους λιγότερους από την αντίπαλό του, Χίλαρι Κλίντον. Για την ακρίβεια 2.864.974 ψήφους σύμφωνα με το τελικό αποτέλεσμα. Ο Τραμπ ωστόσο κέρδισε την προεδρία, χάρη σε ένα σύστημα εκπροσώπησης που είχε φτιαχτεί την επομένη του αμερικανικού εμφυλίου για να αποτρέψει την εκλογή των μαύρων, εκλέγοντας 306 εκλέκτορες ενώ η αντίπαλός του μόνο 232, κι ας νίκησε κατά κράτος σε επίπεδο ψήφων! Παρά την τεράστια σημασία του γεγονότος, καθώς έφερε στην επιφάνεια μια εγγενή αδυναμία στα θεμέλια του αμερικάνικου πολιτικού συστήματος που θα δημιουργήσει ένα νέο κύμα εκλογικής αποχής, η καταστρατήγηση της βούλησης των ψηφοφόρων δε βρήκε τη θέση που έπρεπε στη δημόσια συζήτηση.

Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο οι εκλογές της 8ης Νοεμβρίου 2016 θα μείνουν στην ιστορία είναι επειδή συντελέστηκε μια μεταβολή που σε έναν βαθμό υπερβαίνει το διχασμό του αμερικανικού πολιτικού συστήματος μεταξύ Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών. Η ανάδειξη του μεγιστάνα της αγοράς ακινήτων, πολύ περισσότερο από την ήττα των Δημοκρατικών, σήμανε ένα πρωτοφανές πλήγμα στο φιλελεύθερο πολιτικό στρατόπεδο, το οποίο κυρίως εκφραζόταν μέσω των Δημοκρατικών, ωστόσο το υπερέβαινε σημαντικά.

Ο ρατσιστικός και μισογυνικός λόγος του νέου προέδρου, η απόρριψη της παγκοσμιοποίησης, τουλάχιστον με τον τρόπο που λειτουργούσε ως σήμερα, η στροφή στην εκκλησία και την εθνικιστική δημαγωγία κι άλλα πολλά σηματοδοτούν μια εκ βάθρων αλλαγή στο περιεχόμενο της ασκούμενης πολιτικής. Αναθεωρείται δε όλο το εύρος της: από την οικονομία και τη διπλωματία μέχρι τον τρόπο άσκησης του πολιτεύματος και τη στάση του κράτους απέναντι στις βασικές ελευθερίες.

Συνήθης η πρακτική των απαγορεύσεων εισόδου στις ΗΠΑ

Ωστόσο παρά τις θεαματικές διαφορές μεταξύ του νυν και του πρώην πλανητάρχη, που επεκτείνονται ακόμη και στο επίπεδο της εμφάνισης και της παιδείας, εξ ίσου ουσιαστικές είναι και οι ομοιότητες μεταξύ τους. Ανατρέχοντας στο πρόσφατο παρελθόν τα κοινά μεταξύ τους δεν είναι τόσα λίγα, όσα εκ πρώτης όψεως μπορεί κάποιος να υποθέσει. Ενώ, πολύ περισσότερα είναι εκείνα τα θέματα στα οποία η πολιτική που άσκησε (ή δεν …άσκησε) ο πρώτος μαύρος πρόεδρος στην ιστορία των ΗΠΑ έστρωσαν το δρόμο στην εκλογή του Τραμπ.

Είναι χαρακτηριστική η απαγόρευση εισόδους στις ΗΠΑ όσων γεννήθηκαν σε επτά (κατά πλειοψηφία) μουσουλμανικές χώρες: Συρία, Ιράκ, Ιράν, Λιβύη, Σομαλία, Σουδάν και Υεμένη. Μια απαγόρευση που παρέσυρε ακόμη κι όσους διέθεταν νόμιμη πράσινη κάρτα και βίζα 90 ημερών κι επίσης όσους είχαν διπλό διαβατήριο, ενώ ανέστειλε το σχέδιο διαχείρισης της προσφυγική κρίσης στη Συρία επ’ αόριστο. Η έκδοση του σχετικού προεδρικού διατάγματος στις 27 Ιανουαρίου προκάλεσε σοκ εντός κι εκτός ΗΠΑ και ένα καταιγισμό κριτικών με πιο σημαντική την παρατήρηση ότι κανένας από τους ενόχους της δολοφονικής επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου δεν προερχόταν από τις συγκεκριμένες επτά χώρες. Για την ιστορία να αναφερθεί ότι η χώρα που είχε τους περισσότερους δεσμούς με τους βομβιστές αυτοκτονίας ήταν η Σαουδική Αραβία, αλλά ουδείς διανοήθηκε να την συμπεριλάβει στη λίστα επειδή από τον πρώτο πόλεμο του Κόλπου αποτελεί σταθερό σύμμαχο κι ακόμη πιο σταθερό πελάτη των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή.

Η αλήθεια ωστόσο είναι πώς δεν ήταν η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ προέβαιναν σε μια τέτοιας, γενικής ισχύος, απόφαση απαγόρευσης εισόδου σε πολίτες ξένης χώρας. Τελευταία φορά συνέβη επί Μπαράκ Ομπάμα(!) όταν οι αρχές ασφαλείας βρήκαν στο Κεντάκι δύο Ιρακινούς οι οποίοι συνδέονταν με την Αλ Κάιντα και ζούσαν υπό καθεστώς πρόσφυγα. Η άμεση αντίδραση του Λευκού Οίκου ήταν να παγώσει τις εγκρίσεις αιτημάτων από πρόσφυγες προερχόμενους από το Ιράκ για μια περίοδο έξι μηνών. Την προηγούμενη δε φορά συνέβη επί Τζίμι Κάρτερ, εκ των ιδρυτών του φιλελεύθερου αμερικανικού κατεστημένου, όταν 52 αμερικάνοι διπλωμάτες κρατήθηκαν όμηροι για 444 μέρες στην Τεχεράνη. Αφορούσε δε την απαγόρευση έκδοσης βίζας και κατ’ επέκταση εισόδου στις ΗΠΑ κάθε Ιρανού πολίτη.

Επομένως, μπορεί ο Ντόναλντ Τραμπ να το …τερμάτισε, αλλά άλλοι πρόεδροι και μάλιστα Δημοκρατικοί, εγκαινίασαν την απαγόρευση της εισόδου στις ΗΠΑ ως μορφή συλλογικής τιμωρίας ενός λαού…

Μέση Ανατολή: Αδιατάρακτη συνέχεια…

Άδικο επίσης είναι να αποδίδονται στον Τραμπ κι όλες οι ευθύνες για τον εμπρησμό της Μέσης Ανατολής. Αρχικά, όντως, ο αντιμουσουλμανικός λόγος του 45ου αμερικανού προέδρου και οι εξαγγελίες του πως θα μεταφέρει την αμερικανική πρεσβεία από το Τελ Αβίβ στην Ιερουσαλήμ οδήγησε την ισραηλινή προκλητικότητα σε αδιανόητα ύψη. Επιστέγασμα ήταν η αναγγελία ανέγερσης 3.000 νέων κατοικιών στους εβραϊκούς εποικισμούς της Δυτικής Όχθης, χωρίς να ακολουθήσει έστω μια φραστική καταγγελία από τον Λευκό Οίκο, κατά παράβαση της πάγιας πρακτικής. Η Γερμανία αντίθετα, επιλέγοντας να δείξει το σεβασμό της στο διεθνές δίκαιο και τις αποφάσεις του ΟΗΕ, αποδοκίμασε την ισραηλινή πρακτική.

Παρόλα αυτά επί Ομπάμα η Μέση Ανατολή δεν ήταν και ο πλέον γαλήνιος τόπος για να περάσει κανείς τα χρόνια της σύνταξής του. Οι φωτιές που ανέκαθεν έκαιγαν επεκτάθηκαν κι αυτό συνέβη με ευθύνη των ΗΠΑ κι ειδικότερα του Μπαράκ Ομπάμα, που συνέχισε την επιθετική πολιτική του Μπους. Τρία γεγονότα αξίζει να θυμηθούμε που πρέπει να κάνουν πιο μετριοπαθείς όσους εκθειάζουν την πολιτική του προκατόχου του Τραμπ. Το πρώτο σχετίζεται με τον βομβαρδισμό της Συρίας που ξεκίνησε επίσημα στις 23 Σεπτεμβρίου 2014, σε συνεργασία με τα καθεστώτα της Σαουδικής Αραβίας, του Μπαχρέιν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, του Κατάρ και της Ιορδανίας. Στην πράξη, η στρατιωτική ανάμειξη των ΗΠΑ στο εσωτερικό της Συρίας είχε ξεκινήσει πολύ καιρό πριν. Κι αν τον Σεπτέμβρη του 2014 στο στόχαστρο των αμερικανικών βομβαρδιστικών ήταν οι ομάδες των ακραίων ισλαμιστών, το προηγούμενο διάστημα βρίσκονταν οι δυνάμεις του Άσαντ. Κι οι ακραίοι ισλαμιστές τότε ήταν οι μεγάλοι ευνοημένοι της πολυεπίπεδης αμερικανικής βοήθειας, που εκτεινόταν ακόμη και σε στρατιωτικό υλικό.

Το δεύτερο (από τα πολλά) περιστατικά που δείχνει ότι ο Ομπάμα σεβάστηκε και συνέχισε την πολιτική των ιεράκων του Πενταγώνου αφορά στη Λιβύη. Τον Ιούνιο του 2011 η Βουλή των Αντιπροσώπων απέρριψε πρόταση που θα έδινε το πράσινο φως για στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Λιβύη. Στην καταψήφιση μάλιστα πρωτοστάτησαν οι Δημοκρατικοί που δεν φάνηκαν να πείθονται από την επιχειρηματολογία του Ομπάμα για «ανθρωπιστική αποστολή». Παρόλα αυτά οι βομβαρδισμοί έγιναν! Σαν να μην υπήρξε ποτέ η αντίθετη γνώμη (ουσιαστικά η απαγόρευση) της Βουλής των Αντιπροσώπων…

Επιπλέον, επί Ομπάμα τα μη επανδρωμένα αεροπλάνα χρησιμοποιήθηκαν κατά κόρον εγκαινιάζοντας μια νέα τακτική πολέμου που προστατεύει μεν το προσωπικό της επιτιθέμενης χώρας, αλλά επιτρέπει την μαζική παραβίαση των συνόρων και την επέκταση των εμπόλεμων ζωνών, κατά το δοκούν. Χωρίς να υπάρχει καν πολιτική έγκριση. Έτσι, τα ντρόουνς έκαναν λιγότερα ευδιάκριτα τα σύνορα μεταξύ πολέμου και ειρήνης κι αυτό είναι σε βάρος της ειρήνης…

Στα ύψη ο ρατσισμός

Καθόλου τιμητικός επίσης είναι ο απολογισμός της οκταετίας του Ομπάμα και σε ό,τι αφορά τα πολιτικά δικαιώματα. Κανείς δεν πρόκειται να ξεχάσει τις ταραχές που σημειώνονταν κατ’ επανάληψη όταν αστυνομικοί σκότωναν αδικαιολόγητα μαύρους. Μάλιστα, έρευνα κοινής γνώμης που δημοσιεύθηκε στις 13 Ιουλίου 2016 στην εφημερίδα New York Times (που πλέον συγκεντρώνει σταθερά τα πυρά του Τραμπ λόγω της στήριξης που προσέφερε στην Κλίντον) είχε δείξει πώς το 69% των Αμερικανών θεωρούσαν ότι οι διαφυλετικές σχέσεις βρίσκονταν σε άσχημη κατάσταση. Από το 1992 που είχαν ξεσπάσει οι ταραχές στο Λος Άντζελες μετά τη δολοφονία του Ρόντνεϋ Κινγκ, ελάχιστες φορές οι σχετικές απαντήσεις είχαν φτάσει σε ένα τόσο υψηλό επίπεδο. Μάλιστα, ένα χρόνο πριν, τον Ιούλιο του 2015, την ίδια στάση είχε κρατήσει στην έρευνα μόλις το 38% των ερωτηθέντων. Η ίδια έρευνα είχε δείξει ένα βαθύ διχασμό της Αμερικής και την αναβίωση των φυλετικών διακρίσεων. Για παράδειγμα, όταν αξιολογούσαν τη δουλειά της αστυνομίας οι 4 στους 5 λευκούς την έβρισκαν πολύ καλή ή απλώς καλή, ενώ η πλειοψηφία των μαύρων την έβρισκε ουδέτερη ή κακή. Εντύπωση δε προκαλεί ακόμη και σήμερα η απάντηση που είχαν δώσει οι 2 στους 5 για τη δουλειά της αστυνομίας, καθώς είχαν απαντήσει ότι τους προκαλούσε περισσότερη ανησυχία παρά ασφάλεια!

Η εμβάθυνση του ρατσισμού στα χρόνια του Ομπάμα προκαλεί έκπληξη επειδή ως πρώτος μαύρος πρόεδρος της χώρας όφειλε να δώσει μεγάλο βάρος στην εξάλειψη των φυλετικών διακρίσεων σε κάθε επίπεδο της δημόσιας ζωής: από την εργασία μέχρι την καθημερινότητα. Πολύ περισσότερο καθώς η οικονομική ανάπτυξη τον ευνόησε, όπως κι ο ίδιος επεσήμανε στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του  όταν αναφέρθηκε στη δημιουργία 11,3 εκ. νέων θέσεων εργασίας κατά τη διάρκεια της οκταετίας του στο Λευκό Οίκο. Μπορούμε επομένως να πούμε ότι ο ρατσισμός προηγήθηκε της εκλογής του Τραμπ και βοήθησε έτσι την άνοδό του.

Πολλές αλλά κακές θέσεις εργασίας

Και στο επίπεδο της οικονομίας επίσης η κληρονομιά του Ομπάμα δεν ήταν τόσο αδιαμφισβήτητη.

Από τη μια, μπορεί να υπερηφανεύεται ότι σχεδόν κανένας άλλος προκάτοχός του (Μπους, Ρέιγκαν, Κάρτερ ή Φορντ) δεν οδήγησε την ανεργία στο χαμηλό επίπεδο του 4,7%. Το επίτευγμά του μεγεθύνεται αν λάβουμε υπ’ όψη μας ότι το 2009 που μετακόμισε στο Λευκό Οίκο η οικονομία βρισκόταν σε πτώση επί 14 μήνες, κάθε μήνα χάνονταν 700.000 θέσεις εργασίας, ο βιομηχανικός δείκτης Ντάου Τζόουνς ήταν 42% χαμηλότερα από το ρεκόρ του 2007 και 1 νοικοκυριό στα 45 διέτρεχε κίνδυνο κατάσχεσης του ακινήτου του.

Από την άλλη, αυξάνεται η κριτική πως η πτώση της ανεργίας οφείλεται όλο και περισσότερο στη μειωμένη συμμετοχή του πληθυσμού στο εργατικό δυναμικό. Με βάση επίσημες στατιστικές, από άνω του 67% που ήταν η συμμετοχή το 2000 μειώθηκε το 2016 σε επίπεδα χαμηλότερα του 63%. Πρόκειται για μια εξέλιξη που στις περισσότερες περιπτώσεις αντανακλά την απογοήτευση των μακροχρόνια ανέργων που μετά από άδοξες έρευνες παραιτούνται ακόμη κι από το να δηλώνουν την ανεργία τους στα αρμόδια γραφεία. Το επίτευγμα της δημιουργίας τόσων πολλών νέων θέσεων εργασίας επισκιάζεται επίσης από δύο ακόμη παράγοντες: Πρώτο, την εξαφάνιση 286.000 θέσεων εργασίας στην μεταποίηση (όπου κατά τεκμήριο ανθούν καλοπληρωμένες και υψηλής ειδίκευσης θέσεις εργασίας) την οκταετία του Ομπάμα ενώ μόνο το 2016 χάθηκαν 45.000 τέτοιες θέσεις εργασίας. Ο δεύτερος παράγοντας που θολώνει την επιτυχία της αύξησης των θέσεων εργασίας σχετίζεται με την ανισότητα που τις συνοδεύει. Η ανισότητα ξεκινάει από την κατανομή τους στο χώρο και καταλήγει στο επίπεδο των αμοιβών, με κοινό παρανομαστή ότι πρόκειται για κακοαμειβόμενες θέσεις εργασίας.

Τέλος ειδικότερα μνεία χρήζουν οι εξελίξεις στις εγγυήσεις του κράτους δικαίου, που είχαν μετατραπεί σε κενό γράμμα επί Μπους, στο όνομα της αντιμετώπισης της τρομοκρατικής απειλής. Ο Μπαράκ Ομπάμα από τη δεύτερη μέρα της ανάληψης των καθηκόντων του είχε υποσχεθεί ότι θα έκλεινε το κολαστήριο του Γκουαντάναμο σε ένα χρόνο και θα σταματούσε αμέσως τα βασανιστήρια της CIA και τις μυστικές απαγωγές υπόπτων για εμπλοκή στην τρομοκρατία. Ωστόσο, παρότι οι απαγωγές και τα βασανιστήρια τερματίστηκαν κανένας εξ όσων πρωτοστάτησαν σε αυτά τα αίσχη επί Μπους δεν δικάστηκε, ούτε τιμωρήθηκε. Το δε Γκουαντάναμο εξακολουθεί να λειτουργεί έχοντας περίπου 20 φυλακισμένους οι οποίοι κρίνονται μεν ιδιαιτέρως επικίνδυνοι για να αποφυλακιστούν, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν κι εκείνα τα αποδεικτικά στοιχεία για να δικαστούν. Τι εμποδίζει τον Τραμπ να ξαναγεμίσει το Γκουαντάναμο;

Από την άλλη, σε ό,τι αφορά το καθεστώς πλανητικής επιτήρησης που αποκάλυψε ο Έντουαρντ Σνόουντεν σχεδόν τίποτε δεν έκανε ο Ομπάμα για να διαφυλάξει την προσωπική ζωή των πολιτών και την ιδιωτικότητα. Η NSA συνεχίζει να έχει πρόσβαση στα δεδομένα ιδιωτών και επιχειρήσεων και να τα χρησιμοποιεί όπως η ίδια αποφασίζει χωρίς να λογοδοτεί πουθενά…

Εν κατακλείδι και χωρίς να υποτιμάται η σημασία της πολιτικής στροφής που σημειώθηκε στις ΗΠΑ πρέπει να αναγνωρίσουμε τις ευθύνες του Ομπάμα και του φιλελεύθερου πολιτικού κέντρου στην εκλογή του Τραμπ…

Πηγή: περιοδικό Nexus, 23/2/2017