Η μαύρη βίβλος του μαύρου χρυσού (Πριν, 25 Δεκεμβρίου 2011)

Ελάχιστα είναι τα βιβλία που έχουν γραφτεί στα ελληνικά και κυκλοφορούν στη χώρα μας που συνοδεύονται από τέτοια έρευνα και τόση τεκμηρίωση όπως το βιβλίο για το πετρέλαιο που έγραψαν τρεις δημοσιογράφοι με βαθιά γνώση του θέματος: Ο Σωτήρης Μπακανάκης, ο Μωυσής Λίτσης και ο Μιχάλης Καϊταντζίδης. Τίτλος του βιβλίου Πετρέλαιο – Η αυτοκρατορία του μαύρου χρυσού, Ιστορία, τιμές, συμφέροντα, οι παλιές και νέες “αδελφές” η ελληνική περιπέτεια (εκδόσεις Γαβριηλίδης). Το συγκεκριμένο βιβλίο ξεχωρίζει γιατί δεν είναι μονοσήμαντα προσανατολισμένο σε μία πτυχή του θέματος, για παράδειγμα την οικονομική, που είναι και η δεσπόζουσα, υποτιμώντας τις άλλες πτυχές. Αντίθετα, παραθέτει το πρόσφατο και απώτερο ιστορικό υπόβαθρο της εκμετάλλευσης του μαύρου χρυσού, τις γεωπολιτικές μεταβολές που έχουν συντελεστεί με σημείο αναφοράς το πετρέλαιο, ενώ ξεκινάει …ορίζοντας τι είναι το πετρέλαιο με βάση τη χημεία. Πρόκειται για ένα πλαίσιο που αν και πολυσχιδές είναι συγκροτημένο και συνεκτικό, δεν προκαλεί δηλαδή σύγχιση και βοηθάει να αντιληφθούμε την σημασία του πετρελαίου ως πρώτης ύλης και τον λόγο για τον οποίο συγκεντρώνει επάνω του το παγκόσμιο οικονομικό ενδιαφέρον.

Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει μια ιστορική αναφορά που ξεκινάει από την Μεσοποταμία και καταλήγει στην κρίση του 1973 με επίκεντρο την Μέση Ανατολή και όσα ακολούθησαν. Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρίσκονται τα καταναλωτικά πρότυπα που επιβάλει η σύγχρονη οικονομία (η χρήση του αυτοκινήτου για παράδειγμα) και οι συγκρούσεις που μαίνονται επί δεκαετίες για τον έλεγχο των κοιτασμάτων. “Στο μεταίχμιο του 20ού με τον 21ο αιώνα γίνεται φανερό ότι ο συγκεντρωτισμός και η δημιουργία κολοσσών από τις ήδη μεγάλες εταιρείες πετρελαίου με τις εξαγορές και συγχωνεύσεις δεν είναι μια αμυντική κίνηση σε μια αγορά με κύριο χαρακτηριστικό τις τότε χαμηλές τιμές, αλλά προετοιμασία του εδάφους για τις υψηλές τιμές που είναι βέβαιο από τότε ότι δεν θα αργήσουν να έρθουν”, αναφέρεται χαρακτηριστικά

Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο στην “πονεμένη” ιστορία των ελληνικών κοιτασμάτων. Σε σαράντα σχεδόν σελίδες καταφέρνει και ρίχνει φως στο μαύρο κουτί του ελληνικού πετρελαίου, χωρίς και πάλι να χάνεται από τη διευρεύνηση ο καθοριστικός ρόλος της πολιτικής. Αναφέρεται συγκεκριμένα πως “ο ρόλος της κοινοπραξίας στην κρίση του 1987 είναι καταλυτικός. Στηρίζεται στην, επιεικώς, ατελέστατη και αποικιοκρατικού χαρακτήρα σύμβαση του 1969 που είχε υπογράψει η κυβέρνηση των συνταγματαρχών”. Ας μην υποτιμούμε επομένως τις μακροχρόνιες αποσταθεροποιητικές συνέπειες που μπορεί να έχουν συμφωνίες που μπορεί να υπογραφτούν τώρα από την Ελλάδα ή την Κύπρο αν προχωρήσουν οι έρευνες.

Το τρίτο μέρος με τίτλο Ο κόσμος του πετρελαίου τον 21ο αιώνα περιγράφονται οι πιο πρόσφατες εξελίξεις (όπως οι σύγχρονες αγορές και οι μονοπωλιακές πετρελαϊκές εταιρείες) και τα ανοιχτά μέτωπα του ακήρυχτου πολέμου για τον έλεγχο των κοιτασμάτων (διείσδυση της Κίνας στην Αφρική, θαλάσσιοι δρόμοι του πετρελαίου, παραγωγοί εκτός ΟΠΕΚ, κλπ). Αναφέρουν χρακτηριστικά οι συγγραφείς για την επέμβαση των Αμερικάνων το 2003 κατά του Ιράκ: “Ο πόλεμος του Ιράκ για τα “πυρηνικά” ου Σαντάμ Χουσεΐν αποδεικνύεται ότι δεν είναι παρά η ρεβάνς των δυτικών πετρελαϊκών εταιρειών, που μετά 36 χρόνια επιστρέφουν στον τόπο της κάποτε μακράς κυριαρχίας τους”.

Η έκδοση συμπληρώνεται με ένα χρονολόγιο που περιέχει τις ιστορικές εξελίξεις για το πετρέλαιο το οποίο ξεκινάει από το 8.500 π.χ. και τελειώνει με τη χρονολογία 20 Ιουλίου 2010 όταν η Κίνα περνάει στην πρώτη θέση της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας, πιο μπροστά κι από τις ΗΠΑ. Ταυτόχρονα κερδίζει και τα πρωτεία στις εκπομπές ρύπων στην ατμόσφαιρα.

Συνολικά το βιβλίο των Μπακανάκη, Λίτση και Καϊταντζίδη θα μπορούσαμε να πούμε ότι για την τρέχουσα χρονική συγκυρία καταφέρνει και εξαντλεί το θέμα με το οποίο καταπιάνεται, ανταμείβοντας τον αναγνώστη με ένα πλούτο καλά αξιολογημένων πληροφοριών και γνώσεων. Δείγμα της επάρκειας του βιβλίου είναι οι επιτυχημένες προβολές που διατυπώνει για το ενεργειακό μας μέλλον.

Το δημόσιο χρέος δεν είναι μαύρο κουτί (Πριν, 20 Νοέμβρη 2011)

«Οποιοσδήποτε αγώνας για τον έλεγχο και την ακύρωση του δημόσιου χρέους δεν γίνεται στο όνομα και στη βάση των κοινών (ταξικών) συμφερόντων των “από κάτω”, πέρα από εθνικά σύνορα, είναι καταδικασμένος σε αποτυχία», τονίζει ο Γιώργος Μητραλιάς στην εισαγωγή του αποκαλυπτικού και χρήσιμου βιβλίου Ανοίγουμε τα βιβλία του δημόσιου χρέους (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Προϊόν της κοινωνικής ριζοσπατικοποίησης και της πολύμορφης πάλης ενάντια στο χρέος είναι η έκδοση Ανοίγουμε τα βιβλία του δημόσιου χρέους – Τι είναι και πώς γίνεται ο λογιστικός έλεγχος του δημόσιου χρέους, που κυκλοφόρησε την άνοιξη από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Συγγραφείς του είναι ο βέλγος πολιτικός επιστήμονας που έχει πρωτοστατήσει στην πάλη ενάντια στο δημόσιο χρέος, Ερίκ Τουσέν, η βραζιλιάνα φοροτεχνικός Μαρία Λουσία Φατορέλι, συντονίστρια στη χώρα της, της Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου που έχει συγκροτηθεί με πρωτοβουλία των πολιτών και επίσης οι οργανώσεις CADTM και Jubilee South.  Η μετάφραση, η επιμέλεια και τα προλεγόμενα ανήκουν στον Γιώργο Μητραλιά.

Στα πρώτα τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου υπάρχει αρχικά μια πολιτική τοποθέτηση για το ρόλο που διαδραματίζει το δημόσιο χρέος στις διεθνείς σχέσεις. «Είναι περισσότερο από ποτέ αναγκαίο να τοποθετήσουμε ξανά την ιστορία του χρέους των χωρών του Νότου μέσα στο πλαίσιο μιας στρεβλής ανάπτυξης, ενός καπιταλιστικού συστήματος σε κρίση και μιας άνισης κατανομής του πλούτου», αναφέρεται εισαγωγικά. Στο δεύτερο κεφάλαιο υπογραμμίζεται η ανάγκη πολιτικής δραστηριοποίησης εναντίον του χρέους: «Οι λογιστικοί έλεγχοι πρέπει να υποστηρίζονται από πλατιά κινητοποίηση», αναφέρουν οι συγγραφείς. Στα επόμενα δύο κεφάλαια παρέχονται τεχνικά στοιχεία για την πραγματοποίηση του λογιστικού ελέγχου (εφιστώντας την προσοχή για παράδειγμα στις εξαγωγικές πιστώσεις, τις ιδιωτικοποιήσεις κ.ά.) και παρουσιάζονται οι νομικές πτυχές. Η Μαρία Λουσία Φατορέλι παρουσιάζει την πολύτιμη (και ολότελα διαφορετική) εμπειρία από τον Ισημερινό και τη Βραζιλία, ενώ τέλος ο Ε. Τουσέν παραθέτει τη νομική επιχειρηματολογία για την ακύρωση του χρέους. «Τα χρέη των κρατών που συνάφθηκαν ενάντια στα συμφέροντα των ντόπιων πληθυσμών είναι νομικά άκυρα», τονίζει από την αρχή κιόλας του κειμένου του ο Ε. Τουσέν.

Η αξία του βιβλίου έγκειται στον πρωτότυπο συνδυασμό μεταξύ θεωρητικής ανάλυσης του χρέους (με βάση την εμπειρία των χωρών του Νότου για τον απλό λόγο ότι στο βόρειο ημισφαίριο εμφανίστηκε στην παρούσα εκρηκτική μορφή του μόνο το 2009) και των πολύμορφων αγώνων για την ακύρωσή του, όπως αναπτύχθηκαν με βασικό άξονα τις Επιτροπές Λογιστικού Ελέγχου. Μια διαδικασία που σε κάθε περίπτωση στόχευε να υποστηρίξει τον πολιτικό, μαζικό αγώνα για την ακύρωση του χρέους, αποτελούσε δηλαδή όργανο του κινήματος. «Στο σύνολό του το χρέος του Τρίτου Κόσμου εξοφλήθηκε με το παραπάνω, αλλά ο βραχνάς δεν εξαλείφθηκε, το αντίθετο μάλιστα. Απομένει ωστόσο να παρουσιάσουμε τις αδιάσειστες αποδείξεις του γεγονότος, πράγμα που σημαίνει πλήρεις και εξονυχιστικούς ελέγχους», αναφέρεται χαρακτηριστικά. Σε άλλο δε σημείο τονίζεται η ανάγκη επικέντρωσης στις ιδιωτικοποιήσεις στρατηγικών και επικερδών δημόσιων επιχειρήσεων που πουλήθηκαν σε πολύ χαμηλές τιμές.

Ιδιαίτερα κατατοπιστική είναι η εισαγωγή του Γιώργου Μητραλιά, που διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στο σχηματισμό και της ελληνικής πρωτοβουλίας για τη συγκρότηση Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου. Συνοψίζοντας κατά ένα μέρος και αυτή την εμπειρία αναφέρει: «Και μόνο λοιπόν το γεγονός ότι αυτή η εξουσία αρνείται πεισματικά να πραγματοποιήσει το λογιστικό έλεγχο του δικού της χρέους και φρίττει ακόμα και στην ιδέα ότι κάποιοι παρείσακτοι “εξωθεσμικοί” θα τολμούσαν να το πράξουν, είναι ενδεικτικό της άρρωστης και βαθύτατα ελλειμματικής (αστικής και νεοφιλελευθερης) δημαοκρατίας μας».

Το αίτημα ωστόσο του ελέγχου του χρέους πάει πολύ πιο μπροστά καθώς «θίγει ζητήματα ποιοτικά ανώτερα και ανοίγει το δρόμο σε διαδικασίες που μπορούν να αποδειχθούν άκρως επικίνδυνες για το κατεστημένο και εν δυνάμει απελευθερωτικές για τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών. Πράγματι, απαιτώντας να ανοίξει και να ελέγξει τα βιβλία του δημόσιου χρέους και ακόμη καλύτερα, ανοίγοντας και ελέγχοντάς τα, το κίνημα του λογιστικού ελέγχου των πολιτών τολμά το “ανήκουστο”: Μπαίνει στην απαγορευμένη ζώνη, στα άδυτα των αδύτων των καπιταλιστικού συστήματος, εκεί όπου, εξ ορισμού, δεν γίνεται ανεκτός κανένας “παρείσακτος”».

 «Ταυτόχρονα όμως», συνεχίζει ο Γιώργος Μητραλιάς, «έρχεται αντιμέτωπο, κατευθείαν και χωρίς καμιά διαμεσολάβηση, με το ίδιο σύστημα καθώς αμφισβητεί την πιο κεντρική από τις εξουσίες του: Τη μονοπώληση του δικαιώματος να αποφασίζει για όλα τα σημαντικά οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα της χώρας… Εδώ δεν πρόκειται ούτε για σκέτη διαφάνεια, ούτε καν για τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας. Πρόκειται για κάτι πολύ πιο βαθύ και καίριο, για το άνοιγμα μιας πελώριας ρωγμής στο τείχος της εξουσίας που μας περικυκλώνει. Μιας ρωγμής μέσα από την οποία γίνεται δυνατό να διαφαίνεται, έστω και θολά, ο “άλλος εφικτός κόσμος” του προσφιλούς χειραφετητικού οράματος των συνεταιρισμένων παραγωγών».  Υπ’ αυτή την έννοια, ο έλεγχος του δημόσιου χρέους είναι μόνο η αφορμή…

Η πληρωμή του χρέους ως πεδίο αντιπαράθεσης (Πριν, 30/4/2011)

• «Το ζήτημα του χρέους δεν αποτελεί απλά κάποιο οικονομικό – διαχειριστικό ζήτημα, αλλά ένα πολύ σύνθετο και πάνω απ’ όλα πολιτικό πρόβλημα που αγγίζει όλες τις πλευρές της κοινωνικής ζωής», υποστηρίζει στο νέο του βιβλίο ο Γιάννης Τόλιος, με τίτλο Κρίση, απεχθές χρέος και αθέτηση πληρωμών, το ελληνικό δίλημμα (εκδόσεις Τόπος, 2011).

Στην τρέχουσα οικονομική κρίση και ειδικότερα την κρίση δημόσιου χρέους που περιδινίζεται η Ελλάδα και στις στρατηγικές για την αντιμετώπισή της είναι αφιερωμένο το νέο βιβλίο του Γιάννη Τόλιου, με τίτλο Κρίση, απεχθές χρέος και αθέτηση πληρωμών, το ελληνικό δίλημμα! (εκδόσεις Τόπος) που κυκλοφόρησε μόλις πριν λίγες μέρες. Το βιβλίο χαρακτηρίζεται αρχικά για την επικαιρότητά του καθώς παρεμβαίνει σε μια συζήτηση που βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης εδώ και έναν τουλάχιστον χρόνο. Αυτή δε η παρέμβασή του γίνεται από θέσεις της Αριστεράς, σε αντιπαράθεση με τις θέσεις της κυβέρνησης και του μαύρου μνημονιακού μετώπου: ΔΝΤ και ΕΕ. Χαρακτηριστικά, παρουσιάζονται με τα πιο μελανά χρώματα οι δραματικές κοινωνικές συνέπειες από την μέχρι σήμερα εφαρμογή του Μνημονίου, καθώς και η έκρηξη των κοινωνικών αντιθέσεων, η άλλη πλευρά δηλαδή, η λιγότερο… σκοτεινή του φεγγαριού: «Σε αντίθεση με το υψηλό ποσοστό φτώχειας, υπήρξε από την άλλη σταθερή αύξηση του στρώματος των εκατομμυριούχων», τονίζει ο Γιάννης Τόλιος. Μια θέση που την υποστηρίζει με στοιχεία και τις απαραίτητες παραπομπές σε πρωτογενές υλικό.

Η τρέχουσα οικονομική κρίση χαρακτηρίζεται αφετηριακά ως «προϊόν των αντιφάσεων του καπιταλισμού και των συνακόλουθων πολιτικών του νεοφιλελεύθερου μοντέλου διαχείρισής του». Κατά τη διερεύνηση των συγκεκριμένων αιτιών που οδήγησαν στην έκρηξη του δημόσιου χρέους ο συγγραφέας υπογραμμίζει τις έκτακτες, χρόνιες και ειδικές αιτίες που στο σύνολό τους καταδεικνύουν  ότι  …δεν «τα φάγαμε μαζί». Ότι δηλαδή η αύξηση του δημόσιου χρέους από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 και μετά ήταν αποτέλεσμα συνειδητών ταξικών επιλογών των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ και ΝΔ. Με τα δικά του λόγια οι αιτίες των διπλών ελλειμμάτων (στα δημόσια οικονομικά και το ισοζύγιο πληρωμών) έχουν τις εξής αφετηρίες: «Αν η κρίση και τα ελλείμματα τη δημόσιας διαχείρισης συμπυκνώνουν τις ταξικές επιλογές της οικονομικής πολιτικής, τα ελλείμματα του ισοζυγίου πληρωμών συμπυκνώνουν τα ελλείμματα ανάπτυξης και αναταγωνιστικότητας, καθώς και την ποιότητα των σχέσεων μιας χώρας στο διεθνές σύστημα οικονομικών σχέσεων».

Ο Γιάννης Τόλιος παρουσιάζει επίσης με λεπτομέρειες τις ευθύνες της ΕΕ για την ελληνική κρίση, όχι μάλιστα μόνο σε ότι αφορά το από δω και πέρα στη βάση των πρόσφατων αποφάσεων της Συνόδου Κορυφής στις 24 και 25 Μάρτη, αλλά και σε ότι αφορά το πώς φτάσαμε ως εδώ. Αναλύοντας, για παράδειγμα, τον τρόπο που η συμμετοχή της Ελλάδας στην ευρωζώνη προετοίμασε την σημερινή κρίση, μέσω της συναλλαγματικής ισοτιμίας με την οποία κλείδωσε η δραχμή στο ευρώ. Καταλήγει δε πως «το τελικό αποτέλεσμα λειτουργίας της ευρωζώνης είναι η περιθωριοποίηση των περιφερειακών οικονομιών, σε βάρος του επιπέδου ζωής των εργαζομένων και των λαών και προς όφελος του χρηματιστικού κεφαλαίου και των ισχυρών οικονομιών, κυρίως της ιμπεριαλιστικής Γερμανίας», τονίζει.

Άμεσα προκρίνει την δυνατότητα λογιστικού ελέγχου του δημοσίου χρέους, που θα επιτρέψει την διαγραφή μέρους ή όλου του χρέους, καθώς και ο ίδιος πρωταγωνιστεί στις σχετικές προσπάθειες που γίνονται για τη συγκρότηση επιτροπής το τελευταίο διάστημα. Αναφέρει μάλιστα στο βιβλίο του: «Ο δισταγμός υιοθέτησης της ιδέας άρνησης πληρωμής του “απεχθούς χρέους” και επαναδιαπραγμάτευση του υπόλοιπου από θέσεις ισχύος, καθώς και η αντίληψη μετάθεσης της λύσης του ζητήματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο, βρίσκεται σε απόσταση από τις αντικειμενικές απαιτήσεις της ελληνικής κοινωνίας, δείχνοντας έλλειμμα εμπιστοσύνης στις λαϊκές δυνάμεις. Στην ουσία, επικαλούμενος τις δυσκολίες και τους κινδύνους ο ΣΥΝ μεταθέτει την επίλυση του προβλήματος από το εθνικό στο υπερεθνικό επίπεδο, στερώντας προοπτική στο κίνημα κατά του Μνημονίου, του Συμφώνου για το Ευρώ και της ελεγχόμενης πτώχευσης στο οποίο ο ίδιος πρωτοστατεί. Πρόκειται για καθαρά αμυντική και ταυτόχρονα αντιφατική στάση, που κυριαρχείται από τη λογική ότι είναι προτιμότερη η “πάση θυσία” παραμονή στην ευρωζώνη και ότι οι αναγκαίες ριζοσπαστικές αλλαγές είναι εφικτές μόνο στο σύνολο των χωρών και από όλους τους λαούς μαζί, παραγνωρίζοντας την ανισόμετρη οικονομική και πολιτική ανάπτυξη, τόσο γενικά μεταξύ καπιταλιστικών χωρών, όσο και ειδικά μεταξύ χωρών του “κέντρου” και της “περιφέρειας” της ΕΕ».

Η στρατηγική πρόταση του συγγραφέα, με την οποία ολοκληρώνει και την ανάλυσή του, συμπυκνώνεται στο ότι βασικός στόχος της περιόδου που διανύουμε είναι «η αλλαγή του συσχετισμού δύναμης και η ανάδειξη μιας προοδευτικής – αριστερής κυβέρνησης που θα εφαρμόσει ένα ανοικτό στη σοσιαλιστική προοπτική πρόγραμμα ριζοσπαστικών αλλαγών». Κατά την άποψή μου, το πρωτοφανές βάθος και ο μη αντιστρεπτός χαρακτήρας των αντιδραστικών αλλαγών που έχουν συντελεστεί στο πολιτικό σύστημα τα τελευταία χρόνια έχουν αφαιρέσει οριστικά και αμετάκλητα το έδαφος για να τελεσφορήσουν ακόμη και τα πιο γνήσια αριστερά κυβερνητικά πειράματα και να μπορέσουν να ικανοποιήσουν ακόμη και ώριμα εργατικά αιτήματα μέσω μεταρρυθμίσεων.  Η επίδειξη πυγμής από τον Νικολά Σαρκοζύ το 2010, όταν αρνήθηκε να πάρει πίσω την αντι-ασφαλιστική μεταρρύθμιση παρά τις 7 γενικές απεργίες που έγιναν όλο το χρόνο, κι όταν μάλιστα στο παρελθόν μία γενική απεργία αρκούσε για να καρατομηθεί συχνά και πρωθυπουργός κι όχι μόνο να ακυρωθούν κρίσιμα νομοσχέδια (βλέπε Σύμφωνο Προσωρινής Απασχόλησης), δείχνει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο την σκλήρυνση της αστικής εξουσίας και την αναγκαιότητα των επαναστατικών, αντικαπιταλιστικών τομών.

Συνολικά πρόκειται για ένα βιβλίο που εξοπλίζει τον κόσμο του αγώνα και της Αριστεράς για την αναγκαία πάλη ενάντια στο Μνημόνιο, την κυβέρνηση, το ΔΝΤ και την ΕΕ καθώς βαθαίνει την ιδεολογική αντιπαράθεση.

Βιβλιοκριτική: Η ευρωζώνη ανάμεσα στη λιτότητα και την αθέτηση πληρωμών (Πριν, 25/12/10)

Γεμάτη ήταν η αίθουσα της ΕΣΗΕΑ την Τρίτη 21/12 το απόγευμα κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Κώστα Λαπαβίτσα και των συνεργατών του από το βρετανικό ίδρυμα RMF. Ο τίτλος του βιβλίου στα ελληνικά, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Λιβάνη, είναι: Η ευρωζώνη ανάμεσα στη λιτότητα και την αθέτηση πληρωμών. Να θυμήσουμε ότι το βιβλίο είχε παρουσιαστεί εκτενώς από τις σελίδες του Πριν τον Σεπτέμβρη με αφορμή την παρουσίαση στην Ελλάδα της πρώτης του έκδοσης στα αγγλικά. Στην παρουσίαση συμμετείχε ο Κώστας Βεργόπουλος κι ο Παναγιώτης Λαφαζάνης ενώ συντόνιζε ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου.

Ξεχωρίζοντας ο συγγραφέας τα σημαντικότερα σημεία του έργου τόνισε εισηγητικά ότι το κείμενο εργασίας του RMF δείχνει πώς υπάρχει διέξοδος στη σημερινή κρίση η οποία μπορεί να διαφυλάξει τα εργατικά συμφέροντα και να εμφυσήσει ξανά τη χαμένη αισιοδοξία.  Στη συνέχεια τόνισε ότι η κρίση στην ευρωζώνη διαμεσολαβείται από το ευρώ, είναι συνυφασμένο μαζί του. Το ενιαίο νόμισμα άλλωστε, δεν αποτελεί άμοιρο θεατή αλλά διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο, καθώς δημιουργήθηκε για να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των τραπεζιτών, κατά τον Κώστα Λαπαβίτσα.

Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια και τρία παραρτήματα. Το πρώτο κεφάλαιο έχει τίτλο «Η αφθονία του χρέους: αν δεν μπορείς να ανταγωνιστείς, συνέχισε να δανείζεσαι». Το δεύτερο, «σώζωντας τις τράπεζες για άλλη μια φορά», το τρίτο «η κοινωνία πληρώνει το τίμημα: λιτότητα και ποεραιτέρω φιλελευθεροποίηση» και το πέμπτο έχει τίτλο «το φάσμα της αθέτησης χρέους στην Ευρώπη». Εν συντομία πρόκειται για ένα βιβλίο που ανασκευάζει από τα αριστερά και με τεχνικά υποδειγματικό τρόπο τα πιο επιθετικά και δύσκολα επιχειρήματα που έχει επιστρατεύσει η αστική τάξη για να μας πείσει ότι «όλοι μαζί τα φάγαμε». Είναι ένα βιβλίο που χωρίς να χάνει από άποψη βάθους, τεκμηρίωσης ή επιστημονικότητας (το αντίθετομάλιστα) αποτελεί τον πιο χρήσιμο οδηγό για όσους σήμερα παλεύουν στην κατεύθυνση δημιουργίας Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου του δημοσίου χρέους, παύσης πληρωμών και εξόδου από το ευρώ. Τέλος, από τα πολλά ακόμη που θα μπορούσαμε να πούμε τονίζουμε ότι είναι ένα βιβλίο, προϊόν επιστημονικού μόχθου, που δίνει κύρος και βάθος στις θέσεις της επαναστατικής Αριστεράς.

Επιστροφή στο μέλλον του κομμουνισμού (Πριν, 28/2/2010)

Τα πολιτικά διακυβεύματα της εν εξελίξει οικονομικής κρίσης για την επαναστατική Αριστερά, πραγματεύεται το νέο βιβλίο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου, Επιστροφή στο μέλλον – η κρίση του υπαρκτού καπιταλισμού και η Αριστερά (Εκδ. Λιβάνη).

«Διαμορφώνονται προϋποθέσεις κοινωνικής έκρηξης και ανάδειξης μιας νέας, αριστερής δυναμικής, με μαζικούς όρους»

 

Τους όρους υπό τους οποίους η Αριστερά μπορεί να εκμεταλλευτεί τη σημερινή εξαιρετική συγκυρία, διεκδικώντας την πολιτική ηγεμονία αρχικά και ανατρέποντας στη συνέχεια την αστική ηγεμονία, διερευνά ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου στο τελευταίο (τέταρτο) βιβλίο του με τίτλο Επιστροφή στο μέλλον, Η κρίση του υπαρκτού καπιταλισμού και η Αριστερά. Συνολικά, πρόκειται για ένα βιβλίο που καταφέρνει να περιγράψει με  ασυνήθιστη επάρκεια τις εξελίξεις στα βασικότερα επίπεδα. Ταυτόχρονα ξεχωρίζει για το βάθος των αναλύσεών του και την ιδεολογία που «φέρει» κι επίσης για την ευστοχία των καίριων ερωτημάτων που θέτει προς επίλυση.

Τα δεδομένα επί των οποίων στηρίζεται η ανάλυση περιλαμβάνονται στα πρώτα έξι κεφάλαια του βιβλίου. Στο πρώτο κεφάλαιο (Ο Μαρξ και τα όρια) ο Παπακωνσταντίνου εξετάζει την τρέχουσα κρίση υπό την επίδραση δύο βαθύτερων τάσεων: της πτώσης του μέσου ποσοστού κέρδους που προκαλεί περιοδικές κρίσεις υπερσυσσώρευσης και της εντεινόμενης αυτοματοποίησης που πυροδοτεί μια συστημική κρίση αναπαραγωγής. Στο δεύτερο κεφάλαιο (Το μεγάλο άλμα προς τα πίσω) περιγράφεται η άνοδος του νεοφιλελευθερισμού, οι πυλώνες επί των οποίων στηρίχτηκε η ηγεμονία του – χρηματοποίηση, νεοφιλελευθερισμός, παγκοσμιοποίηση –, η τρίτη τεχνολογική επανάσταση που συνέπεσε με την ανάδυσή του και οι πολιτικοί και οικονομικοί λόγοι της τεχνολογικής υστέρησης του υπαρκτού σοσιαλισμού. Στο τρίτο κεφάλαιο (Από τη φούσκα στο κραχ) επιχειρείται μια ανατομία της πρόσφατης κρίσης, χωρίς να μένει στα επιφαινόμενα. «Στη βάση του προβλήματος βρίσκεται η υπερεκμετάλλευση της εργατικής δύναμης, που χαρακτηρίζει το υπόδειγμα της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης», αναφέρεται χαρακτηριστικά. Στο επόμενο κεφάλαιο (Τα ρομπότ και το ζόμπι) περιγράφονται οι τρεις θεμελιώδεις ιδιομορφίες της τρέχουσας, τρίτης τεχνολογικής επανάστασης της πληροφορικής και της βιοτεχνολογίας κι οι άμεσες συνέπειες τους: κρίση εμπορευματοποίησης του προϊόντος της γνώσης κι επέκταση της εκμετάλλευσης από τη σφαίρα της παραγωγής στη σφαίρα της κυκλοφορίας και της αναπαραγωγής. Κυρίως όμως «η τρίτη τεχνολογική επανάσταση οδηγεί τη σύγκρουση ανάμεσα στις νέες παραγωγικές δυνάμεις και στις εκμεταλλευτικές παραγωγικές σχέσεις σε τέτοιο παροξυσμό, που τροφοδοτεί όχι απλά συνήθεις κρίσεις υπερσυσσώρευσης, αλλά μια ιστορική κρίση των ίδιων των νόμων αναπαραγωγής του κεφαλαίου». Στο πέμπτο κεφάλαιο (Οι δύο τελευταίες μεγάλες ιδέες) εξετάζονται η αξιοποίηση από την αστική τάξη της πράσινης ανάπτυξης και της ασφάλειας ως φθηνά υποκατάστατα του οραματικού κενού της, ενώ στο επόμενο κεφάλαιο (Το τέλος του κόσμου όπως τον ξέραμε) διερευνώνται οι γεωπολιτικές αλλαγές, όπως αναπτύχθηκαν στο έδαφος της κρίσης.

Το θεωρητικό επίκεντρο όλης της παραπάνω ανάλυσης, που κατά τη γνώμη μας προετοιμάζει το έδαφος και για τα επόμενα, εντοπίζεται στη διαπίστωση του συγγραφέα «πως η βίαιη μεταμόρφωση του ύστερου καπιταλισμού αλλάζει εκ βάθρων τους όρους της κοινωνικής και πολιτικής πάλης. Χωρίς να μειώνει το ρόλο του άμεσου οικονομικού αγώνα στην επιχείρηση, ενισχύει το ειδικό βάρος του γενικού, πολιτικού αγώνα». Με βάση αυτή την αφετηριακή άποψη ο Παπακωνσταντίνου στα επόμενα τρία κεφάλαια τοποθετείται στο θέμα των συμμαχιών της εργατικής τάξης (Το σφυρί και το ποντίκι), θέτει το περίγραμμα και σαφείς στόχους ενός σύγχρονου αντικαπιταλιστικού προγράμματος (Μπορεί να υπάρξει αριστερή πολιτική;) και τέλος, (στο κεφάλαιο Οι τρεις εποχές του κομμουνισμού) μιλάει για τον κομμουνισμό του σήμερα, με σύγχρονους, πραγματικούς όρους.

Σε αυτό το δεύτερο μέρος, κατά τη δική μας ταξινόμηση, που θίγει θέματα συμμαχιών, τακτικής και στρατηγικής, ξεχωρίζουν ορισμένες θέσεις του Παπακωνσταντίνου που αποτελούν πολύτιμες συνεισφορές στην ιδεολογική διαπάλη. Για παράδειγμα, η άποψή του για τον στρατηγικό χαρακτήρα της συμμαχίας της εργατικής τάξης με την διανόηση κι ιδιαίτερα την επιστημονικοτεχνική που παίζει άμεσο ρόλο στην παραγωγή, υπό την ηγεμονία της εργατικής τάξης. Επίσης, η ανάγκη υιοθέτησης μιας πιο ρεαλιστικής αντίληψης για τη σύγχρονη εργατική τάξη που θα αποστασιοποιείται από τον απόλυτο, μεταφυσικό διαχωρισμό αντικειμένου-υποκειμένου, κοινωνικού είναι και κοινωνικής συνείδησης, στην προσπάθεια εξιχνίασης των αιτιών της παρατεταμένης πολιτικής αδράνειας. «Στην πραγματικότητα, η εργατική τάξη δεν υπάρχει πρώτα “αντικειμενικά”, ως αντικείμενο εκμετάλλευσης και ύστερα ως δρων ιστορικό υποκείμενο, που παλεύει, σκέφτεται, οργανώνεται και επιθυμεί μια άλλη τάξη πραγμάτων. Γεννιέται ευθύς εξαρχής σε ενότητα και σύγκρουση με τον άλλο πόλο της αντίθεσης, το κεφάλαιο», αναφέρει ο συγγραφέας. Περνώντας στους στόχους της επαναστατικής πολιτικής ξεχωρίζει η άποψή του για τη σύγκλιση του δημοκρατικού προβλήματος με την θεμελιώδη αντίθεση κεφαλαίου – εργασίας κι επίσης η αναγόρευση ως βασικού πεδίου οικοδόμησης αριστερής ηγεμονίας του κοινωνικού ζητήματος «με την ευρύτερη (και συγκεκριμένη) έννοια, δηλαδή τη ζωτική ανάγκη ανατροπής του σημερινού ολοκληρωτικού καπιταλισμού».

Οι τελευταίες σελίδες του βιβλίου αναφέρονται στον κομμουνισμό. Ο Παπακωνσταντίνου συνεχίζει την κριτική που ξεκίνησε σε προηγούμενα κεφάλαια απέναντι σε σύγχρονους θεωρητικούς (Πρέβε, Μπαντιού, Νέγκρι – Χαρντ) ανασκευάζοντας σ’ αυτό το κεφάλαιο τις θέσεις του Χαλογουέι για μεταμοντέρνους αντιεξουσιαστικούς θύλακες, εντός του καπιταλισμού. Ακρογωνιαίος λίθος της άποψής του για τον σύγχρονο κομμουνιστικό κίνημα, είναι πως δεν μπορεί να είναι «λιγότερο ευλύγιστο από τον αντίπαλό του, τόσο στην αντίληψή του για την πολιτική στρατηγική, όσο και στις μετωπικές μορφές οργάνωσής του». Μετά τον κομμουνισμό – κίνημα των Μαρξ – Ένγκελς και τον κομμουνισμό – κόμμα των Λένιν – Λούξεμπουργκ, ο σύγχρονος κομμουνισμός θα είναι ένας κομμουνισμός – μέτωπο, υποστηρίζει.

Εν κατακλείδι, η ανάλυση του Πέτρου Παπακωνσταντίνου πετυχαίνει πολύ περισσότερα από το να ανταποκριθεί στο στόχο που θέτει από την εισαγωγή ακόμη, δηλαδή «να προσφέρει μια στοιχειωδώς συνεκτική θεώρηση του μεγάλου μετασχηματισμού που δρομολόγησε ο διεθνής καπιταλισμός τα τελευταία 30 χρόνια». Το βιβλίο Επιστροφή στο Μέλλον αναμετριέται με μεγάλα και δύσκολα, «στενόχωρα» θεωρητικά και πολιτικά ερωτήματα και τολμά να δώσει ρηξικέλευθες απαντήσεις, από τη σκοπιά του επαναστατικού κομμουνισμού, πηγαίνοντας τη γνώση μας ένα μεγάλο βήμα μπροστά.